Kısa yanıt: önce sahnedeki tüm ekipmanın gerçek çekişini kilowatt olarak toplayın, sonra bu değeri 0,8 güç katsayısına bölüp kVA'ya çevirin, en son da jeneratörü yükünüz anma gücünün yüzde 70 ile 80'ine denk gelecek şekilde seçin. LED ekranlı ve hareketli ışıklı 300 kişilik bir gala gecesinde bu hesap yaklaşık 38 kW yüke ve 60 ile 75 kVA arasında bir jeneratöre çıkar. En sık yapılan hata ekipman etiketlerindeki watt değerlerini toplamaktır; bu yöntem yükü iki üç katına şişirir ve düşük yükte çalıştığı için hem yakıt yakan hem de arızalanmaya yatkın, gereğinden büyük bir ünite kiralamanıza yol açar.
Kaç kVA gerekir? Hesap üç adımda çıkar
Birinci adım, çalışacak her ekipmanın gerçek çekişini kilowatt olarak toplamak. İkinci adım, toplamı 0,8'e bölüp kVA'ya çevirmek; jeneratör etiketleri kVA cinsindendir ve sektörde kabul edilen güç katsayısı 0,8'dir, yani 100 kVA'lık ünite 80 kW verir. Üçüncü adım, jeneratörün rahat çalıştığı doluluğa göre büyütmek. 300 kişilik bir gala örneği üzerinden gidelim: 6x3 metre LED ekran, 16 hareketli kafa, 24 LED wash, sekiz aktif hoparlör ve dört sub, mikser ve telsiz mikrofon rack'i, video switcher ve iki laptop. Bu kurulumun tepe yükü kabaca 38 kW eder. 38'i 0,75'e bölünce 51 kW, onu 0,8'e bölünce 63 kVA çıkar. Yani 66 ya da 75 kVA'lık bir ünite doğru tercihtir. Bir uyarı: emniyet payını iki kez eklemeyin. Ya yükün üzerine yüzde 25 koyun ya da doluluk oranından gidin; ikisini üst üste bindirirseniz iki kat büyük bir jeneratöre çıkarsınız.
Etiketteki watt ile prizden çekilen watt aynı şey değil
Ses tarafında bu fark şaşırtıcı boyuttadır. QSC K12.2 aktif hoparlörün amplifikatör modülü 2000 watt tepe güç ve bir metrede 132 dB tepe SPL beyan eder. Aynı hoparlörün üretici belgesindeki 1/8 güçte, yani tipik müzik programındaki çekişi 230 voltta 1,1 amperdir, kabaca 250 VA. Sekiz hoparlörlük bir sistem etiket toplamıyla 16 kW gibi görünür, gerçekte 2 kW civarında çeker. Işıkta durum tam tersidir: hareketli kafalar etiketlerine yakın ve sürekli akım çeker. Martin ERA 600 Performance'ın 550 wattlık bir LED motoru var, ama üreticinin verdiği tipik toplam tüketim 778 watt, 230 voltta 3,2 amper. Daha küçük gövdeler çok daha hafiftir; Martin RUSH MH 5 Profile'ın tipik tüketimi 165 watt. Hesabı yaparken sesi gerçek çekişten, ışığı etiket değerinden yazın.
LED ekranın yükünü ortalamayla değil tepeyle hesaplayın
Kiralık LED panellerde tüketim doğrudan içeriğe bağlıdır. Üretici verilerine göre P3.91 kiralık paneller metrekarede ortalama 300 ile 400 watt tüketir; tam beyaz görüntüde ve yüksek parlaklıkta bu değer 800 ile 900 watta çıkar. 6x3 metrelik bir ekran 18 metrekaredir: ortalamada 6 kW, tepede 14 kW. Aradaki fark, sınırda seçilmiş bir jeneratörü dize getirecek büyüklüktedir. Kurumsal sunum slaytları çoğunlukla açık zeminlidir ve beyaz alan boldur, açılış videosunda ekran tam parlaklıkta çalışır. Elektrik planını tepe değere göre yapın, sonra parlaklığı yüzde 40-50 seviyesine çekip gerçek tüketimi aşağı indirin. Bir de yedeklilik var: birçok kiralık kabinde ikinci bir güç girişi bulunur, bunu ayrı bir hattan beslemek tek hattın düşmesi halinde ekranın tamamen kararmasını önler.
kW mı kVA mı? Faz hesabını atlamayın
Jeneratör etiketinde iki sayı görürsünüz: kVA görünür gücü, kW aktif gücü anlatır. Aralarındaki bağ güç katsayısıdır. Üç fazlı sistemde görünür güç, kök üç ile hat geriliminin ve akımın çarpımıdır; aktif güce geçmek için bunu güç katsayısıyla çarparsınız. Bu formül teklif okurken işinize yarar: 400 voltta 63 amperlik bir CEE prizin kapasitesi 43,6 kVA, 125 amperliğin kapasitesi 86,6 kVA'dır. Mekânın size verdiği hazır çıkış hesapladığınız yükü karşılıyorsa jeneratör konuşmasına hiç girmeniz gerekmez. Yükü fazlara dağıtırken de dengeyi gözetin: ışığı bir faza, LED ekranı ikinciye, ses ve kayıt hattını üçüncüye vermek hem nötr akımını düşürür hem de ses sistemindeki uğultu riskini azaltır.
Jeneratör neden yüzde 70-80 dolulukta çalışmalı?
Dizel jeneratörün verimli ve sağlıklı çalıştığı bant anma gücünün yüzde 70 ile 80'idir. ISO 8528-1, hem prime (PRP) hem emergency standby (ESP) sınıfında 24 saatlik ortalama yük faktörünü anma gücünün yüzde 70'i ile sınırlar; Cummins'in ISO 8528-1 teknik notu bu kuralı ayrıntılı anlatır. Alt sınır da var. Yükün yüzde 30'un altında kaldığı uzun çalışmalarda motor tam sıcaklığına ulaşamaz, yanmamış yakıt ve kurum egzoz tarafında birikir. Sektörde wet stacking denen bu tablo yakıt tüketimini artırır ve bakım faturası çıkarır. Pratik sonucu şu: 40 kW'lık bir etkinlik yükü için 250 kVA'lık ünite tutmak güvenli değil, zararlıdır. Yükün gün içinde sert değiştiği kurulumlarda, sabah yalnızca prova ışığı yanarken akşam tam program çalışacaksa, tek büyük ünite yerine iki küçük ünite ya da mekân şebekesiyle paylaşılan bir kurgu daha iyi çalışır.
Yakıt, çalışma süresi ve gürültü
Yakıt hesabı basittir. Üretici tüketim tablolarına göre 100 kVA sınıfı bir dizel jeneratör yüzde 75 yükte saatte yaklaşık 14 ile 15 litre harcar. Kurulum, prova ve programın toplamı 10 saati buluyorsa 150 litreye yakın yakıt demektir. Deponun kaç saat yeteceğini önceden sorun ve ikmali programın ortasına denk getirmeyin; sahne çalışırken yakıt almak istemeyeceğiniz bir risktir. Gürültü ayrı bir başlık. Kabinli sessiz jeneratörler tipik olarak 7 metrede 70 ile 75 dB(A) verir, süper sessiz kabinlerde bu değer 60 dB(A) altına iner. Yani sahne arkasına on metre mesafede duran bir ünite, sunumun sessiz anlarında duyulur. Açık hava etkinliklerinde Çevresel Gürültü Kontrol Yönetmeliği de devrededir (Resmî Gazete, 30 Kasım 2022, sayı 32029); yönetmelik müzik yayını yapan eğlence yerleri için sınır değerleri Ek-2'de tanımlar. Jeneratörü misafir alanından ve mikrofonlardan uzağa koyun, egzoz yönünü rüzgâra göre seçin.
Dağıtım ve güvenlik: 30 mA, TN-C ve kablo yolları
Etkinlik elektriği geçici tesistir ve kendi kuralları vardır. IEC 60364-7-711 fuar, sergi ve stant tesislerini ayrı bir bölümde ele alır (2018 baskısı): TN-C sisteme izin vermez, geçici yapının ana beslemesinde 300 mA eşikli korumayı, prizli devrelerde ise 30 mA kaçak akım korumasını şart koşar. Eğlence sektörünün geçici elektrik sistemleri için başvurduğu uygulama kodu BS 7909'dur; yürürlükteki sürüm BS 7909:2023+A1:2024. Türkiye'de de kaçak akım koruması yönetmelikle zorunludur ve iki eşik uygulanır: hayat koruma için 30 mA, yangın koruma için 300 mA. Gerilim düşümünü de hesaba katın. IEC 60364-5-52 Ek G, aydınlatma devrelerinde yüzde 3, diğer devrelerde yüzde 5 sınırını önerir; otoparktaki jeneratörden sahneye 80 metre kablo çekiyorsanız bu hesap yapılmadan kesit seçilmemeli. Geriye fiziksel taraf kalıyor: lastik kılıflı esnek kablo, misafir geçişlerinde kablo rampası, panolarda kilit ve etiket, kapılar açılmadan önce kaçak akım rölesi testi. Sunum bilgisayarı, mikser ve simultane çeviri sistemi için küçük bir UPS, şebekeden jeneratöre geçişteki saniyelik boşluğu görünmez kılar.
Teklif almadan önce elinizde ne olmalı?
Doğru jeneratörü ve dağıtımı belirlemek için birkaç bilgi yeterli: mekânın verdiği hazır güç ve çıkış tipi (32, 63 ya da 125 amper CEE), sahne kurulumunun içeriği (LED ekranın metrekaresi, hareketli kafa sayısı, ses sisteminin ölçüsü), kurulum ve program saatleri, jeneratörün konabileceği alanın sahneye uzaklığı, bir de catering ekipmanının mekân şebekesinden mi besleneceği. Bu başlıklar netleştiğinde yük tablosunu çıkarıp kaç kVA gerektiğini tek seferde söyleyebiliriz. Tales Event olarak Türkiye genelinde ses, ışık, sahne ve LED ekran kurulumunu tek ekipten yürütüyoruz; elektrik planı da bu işin ayrı bir kalemi değil, sahne tasarımıyla aynı masada çıkan parçasıdır.