Kısa yanıt: etkinliğin geçici elektrik tesisatında priz devrelerinin tamamı 30 mA'lik kaçak akım cihazıyla, geçici yapıları besleyen ana hat ise 300 mA'i aşmayan bir cihazla korunur ve ikisi arasında seçicilik kurulur. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nin 18 inci maddesi bu ikili düzeni şöyle tarif ediyor: ana dağıtım noktalarında yangından korumaya yönelik 300 mA anma kaçak akım değerli röle, tali dağıtım noktalarında hayat korumaya yönelik 30 mA'lik röle. Sergi, gösteri ve stantların geçici tesisatını düzenleyen TS HD 60364-7-711 standardı aynı mantığı etkinlik sahasına uyarlıyor ve bir madde daha ekliyor: bu tesisatlar sahadaki her kurulumdan sonra yeniden muayene ve deneye tabi tutulur. Yani kablo seti geçen hafta başka bir salonda sorunsuz çalışmış olması hiçbir şey ifade etmiyor. Aşağıda röle seçiminden jeneratör topraklamasına, kablo güzergâhından gerilim düşümüne ve sahada kimin imza attığına kadar tesisatın sorulacak her maddesi var.
Kaçak akım rölesi kaç mA olmalı?
İki eşik var ve ikisi farklı işe yarıyor. 300 mA yangın koruma eşiğidir, kaçak akımın tesisat malzemesini tutuşturacak güce ulaştığı bölgeyi kesiyor. 30 mA ise hayat koruma eşiği, insan vücudundan geçen akımın tehlike sınırını esas alıyor. TS HD 60364-7-711, 32 A'e kadar anma akımına sahip priz devrelerinin tamamının ve acil aydınlatma dışındaki bütün son devrelerin 30 mA'i aşmayan bir kaçak akım cihazıyla korunmasını istiyor. Geçici yapıları besleyen kablolar ise çıkış noktasında 300 mA'i aşmayan bir cihazla korunur ve bu cihazın S tipi olması beklenir. S tipi olmasının sebebi gecikme: alt taraftaki 30 mA atsın, ana hat ayakta kalsın. Seçicilik kurulmadığında olan şey tanıdıktır. Bir standdaki tek arıza, bütün salonu karanlığa gömer.
Tesisat her kurulumdan sonra yeniden test edilir mi?
Evet, ve bu kalıcı bina tesisatıyla etkinlik tesisatı arasındaki en keskin fark. TS HD 60364-7-711, sergi, gösteri ve stant tesisatlarının sahadaki her kurulumun ardından muayene ve deneye tabi tutulmasını öngörüyor. Aynı pano, aynı kablo, aynı ekip olabilir; mekân değiştiyse test yenilenir. Standart ayrıca tesisatın kullanıcılar tarafından her gün hasar yönünden gözden geçirilmesini bekliyor. Üç günlük bir fuarda bunun karşılığı, her sabah kapılar açılmadan önce kablo güzergâhının baştan sona yürünmesidir. Teklif alırken sorulacak üç soru şu: kurulum bitince ölçüm yapılacak mı, ölçümü kim yapacak, rapor bize teslim edilecek mi?
Jeneratörün topraklaması nasıl kurulur?
Sistem topraklaması TN-S ya da TT olmalı. TN-C ve TN-C-S düzeni geçici ve açık hava tesisatları için uygun görülmüyor, çünkü erişilebilir yabancı iletken bölümlerin tamamını kuşaklamak sahada pratikte mümkün olmuyor. Jeneratörle beslenen tesiste yıldız noktası ayrı bir topraklayıcıya bağlanır. IET'in sergi ve gösteri tesisatlarına ilişkin rehberi, BS 7430 topraklama uygulama kurallarına atıfla jeneratör yıldız noktasına ait bağımsız topraklayıcının direncinin 20 ohm'u aşmamasını öneriyor. Sahnedeki truss, LED ekranın taşıyıcı karkası, stand profili gibi içeriden erişilebilen metal bölümler ana topraklama barasına bağlanır; yapının sürekliliği kendiliğinden sağlamıyorsa birden fazla noktadan. Bağlantı iletkeni en az 4 mm² bakır.
Topraklama ölçümü ne sıklıkla yenilenir, kim imzalar?
Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği'nin Ek-P bölümü sabit olmayan tesisler için iki periyot veriyor: sabit işletme elemanlarında 1 yıl, yer değiştirebilen işletme elemanlarında 6 ay. Etkinlik ekipmanının neredeyse tamamı ikinci gruba giriyor. Jeneratör bir hafta İstanbul'da, ertesi hafta Antalya'da. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin Ek-III'ü ise elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolünü, standartlarda süre belirtilmemişse yılda bir kez olarak bağlıyor ve bu kontrolü elektrik mühendisi, elektrik teknikeri ya da yüksek teknikerinin yapmasını şart koşuyor. Ek-P, ölçmeyi yapan mühendisin adının, unvanının ve oda kayıt numarasının belgede yer almasını istiyor. İmzasız çıktı rapor sayılmaz.
Kablo nereden geçer, hangi kablo kullanılır?
Tesisat kablosu bakır ve en az 1,5 mm² kesitte olmalı. Mekanik hasar riski bulunan yerlerde zırhlı ya da koruma altına alınmış kablo kullanılır, esnek kablolar seyircinin eriştiği alanlarda korumasız bırakılmaz. Sahadaki karşılığı kablo rampası, halı altı kanal ve yükseltilmiş askıdır. Dış mekânda en az IP33 koruma derecesi aranır, yani 2,5 mm ve üstü katı cisimlere karşı korumalı ve püsküren suya dayanıklı. Binada yangın algılama sistemi yoksa kabloların alev yayılmayan (BS EN 60332 serisi) ve az duman üreten (BS EN 61034) tipte olması ya da en az IP4X koruma sağlayan kanal veya boru içine alınması bekleniyor. Bu detayların ağırlığını rakam gösteriyor: İstanbul İtfaiyesi istatistiklerinden derlenen verilere göre 2013-2017 döneminde kentte çıkan yangınların yaklaşık yüzde 22,6'sı elektrik kontağından kaynaklandı. Dekorun içine gömülen spot da bu listeye giriyor, çünkü en çok ısınan ve en çok unutulan parça odur.
Jeneratör sahneden 80 metre uzaktaysa ne değişir?
Gerilim düşer. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, yapı bağlantı kutusu ile tüketim araçları arasındaki yüzde gerilim düşümünü aydınlatma ve priz devrelerinde 1,5, motor devrelerinde 3 ile sınırlıyor. Geçici tesisatta ölçüt aynı kalır: gerilim düşümü akımla ve mesafeyle doğru, kesitle ters orantılıdır. Mesafeyi iki katına çıkarırsanız düşüş iki katına çıkar, kesiti bir kademe büyütürseniz geri gelir. Düşük gerilimin sahadaki belirtileri bellidir. Dimmer'lar kararsız çalışır, motorlu fikstürler kurulum sırasında kendini sıfırlar, LED ekranın parlaklığı panel panel oynar. Jeneratörü gürültü kaygısıyla salondan uzağa çekmek bedava değil, kablo kesitinin yeniden hesaplanmasını gerektirir. Yer kararını elektrik projesinden önce vermeyin.
Her stand kendi şalterini ister
TS HD 60364-7-711'in en sık atlanan maddesi bu. Tek bir kullanıcının kullandığı her ayrı geçici yapı, araç, stand ya da ünite kendi kolay erişilebilir ve açıkça tanımlanmış ayırma düzenine sahip olmalı. Dış mekân tesisatını besleyen her dağıtım devresi için de aynı kural geçerli. Gerekçesi sade: gece yarısı bir standdan duman çıktığında aranan şey bütün salonu söndürecek ana şalter değil, o standın şalteridir. Etiketleme de teknik bir gerekliliktir, süs değil. Pano kapağına tükenmezle iliştirilmiş kâğıt, saat ikide kimsenin okuyamadığı tek şeydir. Standart ayrıca geçici tesisatlarda anma besleme geriliminin 230/400 V alternatif akımı aşmamasını öngörüyor.
Sahada elektrikten kim sorumlu?
Eğlence ve benzeri sektörlerde geçici elektrik sistemlerinin yönetimini, tasarımını ve işletimini düzenleyen BS 7909 uygulama kuralları, sistemin kurulumundan, testinden, işletilmesinden ve sökümünden genel olarak sorumlu yetkin bir kişinin belirlenmesini öngörüyor. Türkiye'de bunun karşılığı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki işveren yükümlülükleri ve periyodik kontrolü yapmaya yetkili kişidir. Sözleşmeye üç satır yazmak işi bitiriyor: tesisatı kim kuracak, ölçüm raporunu kim imzalayacak, jeneratör ile panoların son periyodik kontrol tarihleri ne. Tales Event'in ses, ışık ve LED ekran kurulumlarında dağıtım panosu, kaçak akım koruması ve topraklama ölçümü kurulum paketinin içindedir. Etkinlik tarihinizi ve mekânın adını iletin, güç planını salonun mevcut panosuna ve ekipman listesine göre çıkaralım.