Kısa yanıt: bir etkinliği erişilebilir yapan şey iyi niyet değil, dört beş ölçü. TS 9111'e göre bina giriş rampasının eğimi kot farkı 15 santime kadarsa en fazla 1:12 (%8), 16-50 cm arasındaysa 1:14 (%7), 51-100 cm arasındaysa 1:16 (%6), 100 cm üzerindeyse 1:20 (%5) olabiliyor; rampanın başında ve sonunda en az 150 x 150 cm sahanlık, 900 cm'den uzun rampalarda ara sahanlık isteniyor. Ulaşılabilir güzergahın net genişliği en az 90 cm, iki tekerlekli sandalyenin yan yana geçebilmesi için 150 cm. Salon tarafında Türk standardı koltuk sayısına bağlı bir oran vermiyor; sektörde referans alınan ADA 2010 tablosu 51-150 koltukta 4, 151-300 koltukta 5, 301-500 koltukta 6 tekerlekli sandalye yeri istiyor. Sayının büyüklüğü de belli. Dünya Sağlık Örgütü'nün 2022 tarihli sağlıkta eşitlik raporuna göre dünyada 1,3 milyar kişi, yani nüfusun yüzde 16'sı önemli düzeyde engellilikle yaşıyor. TÜİK'in Nüfus ve Konut Araştırmasına göre Türkiye'de en az bir engeli olan (3 ve daha yukarı yaş) nüfusun oranı yüzde 6,9, yani 4.876.000 kişi. Beş yüz kişilik bir bayi toplantısında bu oran soyut kalmıyor. Aşağıda mekân gezerken ölçülecek yerler, tuvalet ve otopark hesabı, sahne ile kürsü tarafında değişenler ve 5378 sayılı Kanunun getirdiği denetim çerçevesi var.
Mekân gezisinde ölçülecek ilk beş yer
Telefonun ölçüm uygulaması yetmez, şerit metre gerekir. TS 9111 ulaşılabilir güzergahın net genişliğini en az 90 cm olarak veriyor. Standardın ekindeki ölçüler bunu tamamlıyor: iki tekerlekli sandalyenin yan yana geçmesi için 150 cm, bir tekerlekli sandalye ile yürüyen bir kişinin yan yana geçmesi için 120 cm gerekiyor. Kapılarda net açıklık, kanat 90 derece açıkken iç kapılarda en az 90 cm olmalı, kapı önünde en az 150 x 150 cm sahanlık isteniyor. Güzergahta 1,3 santimden yüksek kot farkı varsa rampa, bordür rampası, asansör ya da platform asansörü şart; standart bu güzergahta merdiven ve basamak bulunmamasını söylüyor. Enine eğim hiçbir noktada 1:50'yi (%2) geçmemeli, çünkü yan eğim ön tekerleği çeviriyor ve elle kullanılan sandalyenin dengesini bozuyor. Sahada en sık tökezlenen iki yer belli: balo salonu kapısındaki üç santimlik eşik ve fuayeden salona geçişteki tek basamak. İkisi de kurulum günü çözülür, etkinlik sabahı çözülmez.
Rampa eğimi kaç olmalı? TS 9111 çizelgesi
Standardın Çizelge 1'i bina giriş rampalarını kot farkına göre sınırlıyor. 15 cm ve daha az yükseklikte en fazla 1:12 (%8), 16-50 cm arasında 1:14 (%7), 51-100 cm arasında 1:16 (%6), 100 cm üzerinde 1:20 (%5). Rampanın net genişliği en az 90 cm, tercihen 100 cm; kamu kullanımına açık binalarda en az 100 cm olmalı. Yatay uzunluk 200 cm'yi ya da rampa yüksekliği 15 cm'yi geçiyorsa iki tarafta korkuluk gerekiyor. Başlangıç ve bitiş sahanlıkları 150 x 150 cm'den küçük olamıyor; 900 cm'den uzun ve yön değiştiren rampalar ara sahanlıkla bölünüyor, ara sahanlık da 150 x 150 cm'nin altına inemiyor. Korumasız kenara en az 5 cm koruma bordürü konuyor. Hesap örneği: 40 cm yüksek bir sahneye rampa çıkacaksa kot farkı 16-50 cm bandında, yani eğim en fazla %7. 40 bölü 0,07 ile 571 cm rampa, artı altta ve üstte 150 cm sahanlık, toplam yaklaşık 8,7 metre yer. Bu yeri sahne planını çizerken ayırın. Sonradan eklenen rampa fuayeye taşıyor.
Salonda kaç tekerlekli sandalye yeri ayırmalı?
Türk standardı seyirci salonları için koltuk sayısına bağlı bir oran vermiyor. TS 9111'in oran verdiği yer kütüphane okuma alanları: sabit oturma yerlerinin en az yüzde 5'i ulaşılabilir olmalı. Uluslararası referans olarak kullanılan sayı tablosu ABD'nin ADA 2010 standardında, Tablo 221.2.1.1'de duruyor. 4-25 koltukta 1, 26-50'de 2, 51-150'de 4, 151-300'de 5, 301-500'de 6 tekerlekli sandalye yeri; 501-5000 arasında 6 artı her 150 koltuk için 1 daha, 5000 üzerinde 36 artı her 200 koltuk için 1. Aynı standart alan ölçüsünü de veriyor: tek bir tekerlekli sandalye yeri en az 915 mm genişliğinde, yan yana iki yer varsa her biri en az 840 mm; derinlik önden ya da arkadan girişte en az 1220 mm, sadece yandan girişte en az 1525 mm. İki pratik not. Tekerlekli sandalye yerinin yanına refakatçi koltuğu koyun. Yerleri tek noktada toplamayın, sahneye yakın, orta ve arka olacak biçimde dağıtın; 400 kişilik bir gala gecesinde altı yerin altısını en arkaya koymak erişim değil ayırma olur.
Erişilebilir tuvalet kaç kişiye bir tane?
TS 9111'in 4.7.3 maddesi sayıyı doğrudan veriyor. Sinema ve tiyatro gibi umumi binalarda en çok 50 kişiye, işhanı, büro, çarşı, mağaza, otel ve benzerlerinde en çok 25 kişiye en az 1 kadın ve 1 erkek tuvalet, ayrıca engelliler için de en az 1 kadın ve 1 erkek tuvalet gerekiyor. Ölçüler kapının dışarı açılması koşuluyla veriliyor: önden yaklaşımda net zemin 122 x 167,5 cm, sağ yandan yaklaşımda 122 x 142 cm, hem önden hem sol yandan yaklaşımda 150 x 142 cm. Klozetin orta aksı yan duvardan en az 46 cm uzakta olmalı, klozetin oturduğu yerin net genişliği en az 92 cm, oturma yüksekliği 43 ile 48 cm arasında. Açık hava etkinliğinde portatif tuvalet kiralarken erişilebilir kabini teklifte ayrı kalem olarak isteyin. Kabinin kendisi yetmiyor: zemin sert ve düz olmalı, kabine giden yol da ulaşılabilir güzergah ölçülerini tutmalı. Çamurlu bir çayırın ortasındaki erişilebilir kabin yalnızca kağıt üstünde erişilebilir.
Otopark, indirme noktası ve ulaşılabilir güzergah
TS 9111 engelli otoparkını bina girişine 30 metreden uzak olmayacak biçimde konumlandırıyor ve araca binip inmeye yeterli alan istiyor. Tek park yeri ayrılmışsa genişlik en az 400 cm, uzunluk 600 cm olmalı. Birden fazla yer varsa her birinin genişliği en az 250 cm, uzunluğu en az 600 cm ve yanındaki park yeriyle arasında 150 cm genişliğinde, 600 cm boyunda boş transfer alanı bırakılıyor. Bu alan ile aracın park ettiği yer arasında seviye farkı varsa eğim en fazla 1/50 olabiliyor. Kapalı otoparkta net yükseklik en az 250 cm, van tipi araçlar için tercihen 260 cm. Park yerinden yaya yoluna erişim araç trafiğiyle kesişmemeli, araçların arasından geçilmemeli ve gece aydınlatması yeterli olmalı. Vale hizmetinin olduğu gala gecelerinde bu yerleri kordonla kapatıp tabela koymak işe yarıyor. Vale ekibi alanı doldurmaya başladığında ilk kaybedilen yerler bunlar oluyor.
Sahne, kürsü ve işitme desteği tarafında ne değişir?
Kayıt bankosu ve kürsü için standart net konuşuyor: bilet satış birimleri, kayıt, bilgilendirme ve danışma bankolarında ana bankonun en az 90 cm uzunluğundaki bir bölümü en fazla 86 cm yükseklikte olmalı ya da yanında aynı yükseklikte yedek bir banko bulunmalı, bankonun önünde en az 150 x 150 cm manevra alanı ayrılmalı. Ödül gecesi kurguluyorsanız sahneye çıkış yolunu ve kürsü yüksekliğini baştan iki seçenekli tasarlayın; ödülü sahne kenarında vermek çözüm sayılmıyor. İşitme tarafında TS 9111'in B.1.3 maddesi her çeşit toplantı salonu ve amfide geniş devreli indüksiyon (loop) sistemi kullanılmasını söylüyor. Alıcı sayısı için yine ADA tablosu pratik bir ölçek veriyor: 50 koltuğa kadar 2 alıcı, 51-200 arasında 2 artı 50'nin üzerindeki her 25 koltuk için 1, 501-1000 arasında 20 artı 500'ün üzerindeki her 33 koltuk için 1 ve alıcıların dörtte biri işitme cihazıyla uyumlu olmalı. Simultane çeviri kurulumu varsa aynı kanal altyapısı işitme desteği için de kullanılabiliyor. Türk İşaret Dili tercümanı çalışacaksa tercümana ayrı bir spot, sabit bir kamera ve yan ekranda sürekli bir alan verin. Sahne ışığı karardığında tercüman da kayboluyor.
Yasal çerçeve: 5378 sayılı Kanun, TS 9111 ve denetim
Çerçeve 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun. 7 nci madde, yapılı çevrede erişilebilirliğin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat, ruhsatlandırma ve denetleme süreçlerinde erişilebilirlik standartlarına uygunluk sağlanacağını söylüyor. Geçici 2 nci madde, mevcut resmî yapılar, yollar, kaldırımlar, açık ve yeşil alanlar ile gerçek ve tüzel kişilerce yapılmış umuma açık hizmet veren her türlü yapının kanunun yürürlüğünden itibaren sekiz yıl içinde erişilebilir duruma getirilmesini istiyordu; o süre çoktan doldu. Denetim, Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliğine göre illerde vali ya da vali yardımcısı başkanlığındaki komisyonlar eliyle yürüyor. Yükümlülüğünü yerine getirmediği tespit edilen gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerine her bir tespit için bin liradan beş bin liraya kadar idari para cezası uygulanıyor, bir yıl içindeki toplam elli bin lirayı geçemiyor; belediyeler ve diğer kamu kurumları için bant beş bin ile yirmi beş bin lira, yıllık üst sınır beş yüz bin lira. Bunlar kanuna 2012'de yazılan nominal tutarlar, Kabahatler Kanununun 17 nci maddesi uyarınca idari para cezaları her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanıyor. Ruhsat tarafı da var: İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmeliğin 5 inci maddesi, engellilerin işyerine giriş ve çıkışları için gereken kolaylaştırıcı tedbirlerin alınmış olmasını genel şartlar arasında sayıyor. Cezanın muhatabı yapı sahibi, yani mekân. Organizatörün sorumluluğu kurduğu geçici düzende: sahne, rampa, çadır, kayıt alanı ve tahliye planı sizin işiniz.
Etkinlik günü için kontrol listesi
Kayıt formuna tek satır ekleyin: erişim ihtiyacı var mı, hangi tür. Cevabı toplamak yetmez, karşılığını programa yazın. Davet metninde mekânın erişim bilgisini paylaşın; giriş rampası var mı, engelli park yeri kaç adet, erişilebilir tuvalet hangi katta, asansör kapısı kaç santim. Kurulum gününde ölçün: kablo geçişlerine kablo rampası, halı eklerine bant, rampa sahanlıklarına hiçbir şey. Tekerlekli sandalye yerlerinin yanına refakatçi koltuğu, arkasına servis personelinin kullanmadığı bir güzergah koyun. Tahliye planında tekerlekli sandalye kullanan davetliler için bekleme alanı ve o alandan sorumlu bir isim belirlensin. TS 9111'in acil durum bölümü sesli uyarıcıların büyük çoğunluğunun 85 ile 95 dB bandında tutulmasını, yanıp sönen yönlendirme ışıklarının ise epilepsi nöbetini tetiklememek için düşük hızda ve birbiriyle senkronize çalışmasını söylüyor. Karşılama ekibine on dakikalık brifing verin, en sık yaşanan sorun rampanın olmaması değil, rampanın kilitli bir kapıya çıkması oluyor. Tales Event olarak İstanbul merkezliyiz, Türkiye genelinde bayi toplantısı, lansman, açılış, gala gecesi ve mezuniyet töreni projelerinde sahne, ses, ışık ve LED ekran prodüksiyonunu tek ekiple yürütüyoruz. Mekânınızı ve davetli sayınızı yazın, erişilebilirlik kontrolünü kurulum planıyla birlikte çıkaralım.