Kısa yanıt: geçici bir yapıda ısıtmanın pratik başlangıç değeri metrekare başına 100 ila 150 watt, soğutmanın başlangıç değeri ise her 9 ila 14 metrekare için 1 ton, yani 12.000 BTU ya da yaklaşık 3,5 kW. Kapalı bir salonda hesap farklı işler, çünkü orada sistem zaten kurulu; sizin sorunuz kapasite kurmak değil, mevcut sistemin davetli yükünü kaldırıp kaldırmadığı. O yükün büyüklüğünü çoğu organizatör küçümsüyor. ASHRAE Handbook Fundamentals'ın 18 inci bölümündeki kişi başına ısı kazancı tablosuna göre oturarak izleyen bir davetli yaklaşık 115 watt, ayakta duran ya da yürüyen bir davetli 160 watt, orta tempoda dans eden bir davetli 265 watt ısı üretiyor. 500 kişilik bir gala gecesinde dans başladığı anda salona 132 kW'lık bir ısıtıcı açılmış olur ve kimse düğmeye basmamıştır. Üstüne sahne ışığını, LED ekranı ve catering ısıtıcılarını ekleyin, tablo netleşir. Aşağıda kalabalığın ısı yükü, çadırda metrekare başına watt hesabı, şemsiye ısıtıcı ve klima adedi, temiz hava debisi ve kurulum takvimine yazılacak ön ısıtma saati var.
Etkinlikte kaç kW ısıtıcı, kaç ton klima gerekir?
İki ayrı durum var ve hesapları birbirine benzemiyor. Otelin balo salonunda, kongre merkezinde ya da kapalı bir fuar holünde ısıtma ve soğutma binanın kendi sisteminde duruyor. Orada kapasite kurmuyorsunuz, mevcut kapasiteyi test ediyorsunuz. Çadırda, açık alanda ya da uzun süredir kullanılmayan bir depo ve hangar tipi mekânda ise sistem yok; sıfırdan kuruluyor. Isıtma tarafında hızlı başlangıç değeri metrekare başına 100 ila 150 watt. Zemini döşeli, iç astarı çekilmiş 100 metrekarelik bir çadır için 10 ila 15 kW. Hava sertse, çatı şeffafsa ya da rüzgar varsa çadır kiralama sektörünün yayımladığı kurulum kılavuzları bu rakamın yüzde 20 ile 30 arasında yukarı çekilmesini öneriyor, kış aylarındaki gerçek kiralama pratiğinde metrekare başına 200 watt bandına çıkıldığını görürsünüz. Soğutmanın birimi ton: 1 ton soğutma 12.000 BTU, yaklaşık 3,5 kW demek ve çadır uygulamalarında yaygın kural her 9 ila 14 metrekare için 1 ton. Bu iki kural size bir başlangıç noktası verir, bitiş noktası vermez. Bitiş noktasını üç şey belirliyor: kalabalık, sahne yükü ve güneş.
Kalabalığın kendisi bir ısıtıcıdır: kişi başına kaç watt?
Isı hesabında en çok atlanan kalem, davetlinin kendisi. ASHRAE Handbook Fundamentals'ın kişi başına ısı kazancı tablosu aktiviteye göre ayrışıyor ve toplam ısı olarak şu değerleri veriyor: tiyatro düzeninde oturan kişi 115 watt, oturarak çok hafif iş yapan kişi 130 watt, ayakta duran ya da yürüyen kişi 160 watt, orta tempoda dans eden kişi 265 watt. Şimdi bunu programa oturtun. 500 kişilik bir konferansta salon dolduğunda yaklaşık 57 kW'lık bir ısı yükü doğuyor. Aynı 500 kişi gala düzeninde oturup yemek yerken 65 kW'a çıkıyor. Program dans bölümüne geçtiğinde rakam 132 kW oluyor. Yani ikinci saatte salonun ısı yükü ilk saatin iki katından fazla. Bunun operasyonel sonucu şu: klimayı davetli girdikten sonra açan ekip savaşı kaybeder. Yük kapıların açıldığı an değil, programın en hareketli anında zirve yapıyor ve bir salonun soğuması ısınmasından daha uzun sürüyor. Kışın bu tablo lehinize çalışıyor, doğru okursanız. Kalabalık bir salon kendi kendini ısıtır; ısıtıcıyı sonuna kadar açıp kapıların açılmasından bir saat sonra terleyen bir salon yaratmak sık rastlanan bir hata.
Sahne ışığı, LED ekran ve catering ne kadar ısı üretir?
Basit bir fizik kuralı işinizi görüyor: kapalı bir hacimde tüketilen her 1 kW elektrik, pratik olarak 1 kW ısıya dönüşür. Işık, ses ve görüntü sistemleri o enerjiyi yok etmiyor, salonun içine bırakıyor. Yani teknik ekibinizin jeneratör hesabı için zaten çıkardığı toplam bağlı güç, aynı zamanda ısı hesabınızın girdisi. Sahnede 40 kW'lık bir ışık ve görüntü yükü varsa, salonda 40 kW'lık bir ısıtıcı çalışıyor demektir. LED ekranlar eski halojen sahne aydınlatmasına göre çok daha verimli, ama büyük bir ekran hâlâ ciddi güç çekiyor ve çektiği gücün tamamı ısı olarak öne doğru yayılıyor; ekranın hemen önündeki ilk sıralar bunu en çok hisseden yer oluyor. Takip spotları, hareketli kafa fikstürler, amfiler ve simultane çeviri kabinleri de listeye giriyor. Çeviri kabinleri ayrı bir başlık, çünkü içinde iki kişi kapalı bir kutuda saatlerce çalışıyor ve kabinin kendi havalandırması yoksa performans düşüyor. Catering tarafını da unutmayın: sıcak büfedeki ısıtıcı tepsiler, kahve istasyonları ve mobil mutfak hem duyulur ısı hem nem üretiyor. Teknik ekipten toplam bağlı gücü kW cinsinden yazılı isteyin ve o sayıyı ısı hesabına aynen ekleyin.
Çadırda ısıtma: metrekareye kaç watt, metreküpe kaç kW?
Çadır hesabı iki yöntemle yapılıyor ve ikisi farklı sonuç veriyor, çünkü farklı varsayımlardan çıkıyorlar. Alan yöntemi metrekare başına 100 ila 150 watt diyor: 9 x 12 metrelik, yani 108 metrekarelik bir çadır için yaklaşık 16 kW. Hacim yöntemi 1 kW'ın kabaca 10 metreküpü ısıttığını varsayıyor; aynı çadır ortalama 3 metre yükseklikle 324 metreküp yapıyor ve rakam 32 kW'a çıkıyor. Aradaki fark hedeflenen sıcaklık artışından geliyor. Dış hava sıcaklığının 20 derece üzerine çıkmanız gerekiyorsa hacim başına gereken güç ikiye katlanıyor. Kiralama pratiğine bakmak bu aralığı somutlaştırıyor: sektör kılavuzları 9 x 16 metrelik bir çadır için tek bir 25 kW'lık dolaylı ısıtıcıyı yeterli görürken, 9 x 18 metrelik çadırda iki ünite öneriyor; 180 metrekarelik şeffaf bir çadırda 120 kişilik bir davet için 35 ila 40 kW'lık fanlı sistem tavsiye ediliyor. Kararı etkileyen değişkenler net: iç astar var mı, zemin döşeli mi, çatı şeffaf mı, yan yüzeyler kapalı mı, rüzgar hangi yönden geliyor. Şeffaf çatı gece boyunca ısıyı gökyüzüne veriyor, astarsız bir çadır da öyle. Bir de süre var, kurulum takviminde çoğu zaman görünmüyor: bir çadırın konfor sıcaklığına ulaşması hacme göre 2 ila 3 saat sürüyor. Isıtıcıyı davetli gelmeden yarım saat önce açarsanız ilk konukları soğuk bir çadır karşılar.
Açık alanda şemsiye ısıtıcı: kaç adet, kaç tüp?
Karşılama alanı, teras, sigara alanı ve açık bar için hesap daha kaba ama daha kolay. Standart mantar tipi gazlı ısıtıcı 13 kW gücünde ve 3 ila 4 metrelik bir yarıçapta etkili oluyor, bu da kabaca 28 ila 50 metrekarelik kullanılabilir bir ısınma alanı demek. Sektör kılavuzlarının kullandığı pratik kural, toplam alanı 35'e bölüp yukarı yuvarlamak ve kalabalığın yığıldığı noktalar için 1 ya da 2 ünite eklemek. 80 metrekarelik bir terasta bu 3 ısıtıcı ediyor. Tüp ömrü planın ikinci yarısı: tam güçte çalışan bir ünitenin tüpü yaklaşık 6 ila 8 saat gidiyor, dolayısıyla 4 saatlik bir etkinlikte ünite başına 1 yedek tüp, 6 saati aşan etkinliklerde 2 yedek tüp bulundurmak gerekiyor. Sahada iki hata tekrar ediyor. Birincisi ısıtıcıyı boş zemine koymak. Isıtılması gereken yer metrekare değil insan; kuyruk, karşılama masası, bar önü ve sigara alanı. İkincisi rüzgarı hesaba katmamak. Rüzgar etkili yarıçapı belirgin şekilde düşürüyor ve açık yandan gelen esintide 13 kW'lık bir ünite kâğıt üstündeki alanın yarısını bile ısıtmıyor. Isıtıcıları rüzgarın geldiği yöne değil, kalabalığın çevresine perde gibi dizin. Gazlı ısıtıcıyı kapalı bir çadırın içine sokmayın; yanma ürünleri içeride kalır. Kapalı hacimlerde doğru çözüm, yanma odası dışarıda kalan ve içeriye yalnızca sıcak hava üfleyen kanallı dolaylı ısıtıcılar.
Soğutma: kaç ton klima gerekir, İstanbul verisi ne diyor?
Soğutmada birim ton ve 1 ton 12.000 BTU, yaklaşık 3,5 kW. Çadır ve geçici yapı için yaygın kural her 9 ila 14 metrekare için 1 ton; hava çok sıcaksa ve kalabalık yoğunsa bu değer 7 metrekareye kadar iniyor. 400 metrekarelik bir çadırda karşılığı 29 ila 43 ton, yani kabaca 100 ila 150 kW soğutma gücü. Rakam abartılı görünüyorsa kişi hesabını hatırlayın: aynı çadırdaki 400 davetli dans ederken zaten 106 kW ısı üretiyor. Kural abartmıyor, sadece kalabalığı sayıyor. Tasarım noktasını seçerken aylık ortalamaya bakmak yanıltıcı. Meteoroloji Genel Müdürlüğünün 1991-2020 dönemi verilerine göre İstanbul'da ağustos ayının ortalama en yüksek sıcaklığı 29,7 derece, ortalama sıcaklığı 24,7 derece; ocak ayında ortalama en yüksek 9,6 derece, aralıkta 11,8 derece. Ama 1950-2025 ölçüm döneminde kaydedilen en yüksek sıcaklık temmuzda 40,6 derece, en düşük sıcaklık şubatta eksi 9 derece. Siz ortalama bir gün için değil, kötü bir gün için tasarlıyorsunuz. Buna güneşi de ekleyin: öğle güneşi altındaki şeffaf çatılı bir çadırın içi dış hava sıcaklığının belirgin şekilde üzerine çıkıyor. Yaz etkinliğinde beyaz ya da opak çatı seçmek, sonradan eklenecek birkaç ton klimadan daha ucuz bir karar.
Havalandırma olmadan hiçbir soğutma hesabı tutmaz
Salonun bunaltıcı olması her zaman sıcaklıkla ilgili değil. Nem ve karbondioksit birikimi, termometre 23 dereceyi gösterirken bile havayı ağırlaştırıyor. Temiz hava debisi için uluslararası referans ASHRAE 62.1 ve toplanma alanları için verdiği değerler net: oturmalı seyirci alanlarında ve fuayelerde kişi başına saniyede 2,5 litre, buna ek olarak metrekare başına saniyede 0,3 litre dış hava. 600 metrekarelik bir salonda 500 davetli için hesap saniyede 1.430 litre, yani saatte yaklaşık 5.150 metreküp taze hava demek. Bu, çoğu portatif soğutma ünitesinin tek başına sağlayamayacağı bir şey; devridaim yapan bir cihaz havayı soğutur ama yenilemez. Mekânın havalandırma kapasitesini keşif turunda sorun ve yanıtı metreküp cinsinden isteyin. Türkiye tarafında yükümlülük de yazılı: 17 Temmuz 2013 tarihli ve 28710 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik, işverene yeterli aydınlatma, havalandırma ve termal konfor şartlarını sağlama yükümlülüğü getiriyor; çalışılan ortamın sıcaklığının çalışma şekline ve harcanan güce uygun olmasını, ısıtma ve soğutma ekipmanının ise çalışanları rahatsız etmeyecek ve kaza riski oluşturmayacak şekilde yerleştirilip bakımının yapılmasını istiyor. Bu hüküm davetliyi değil çalışanı koruyor, ama sahada ikisi aynı havayı soluyor.
Elektrik yükü, güvenlik ve kurulum takvimine yazılacak saat
Soğutma jeneratör hesabınızı değiştirir, ısıtma çoğu zaman değiştirmez. Klima ünitelerinin etiketindeki elektriksel güç ile soğutma kapasitesi aynı sayı değil, bu yüzden jeneratör listesine cihazın ton değerini değil etiketindeki kW değerini yazın. Gazlı ısıtıcılar elektrik yükü getirmez ama yakıt lojistiği getirir: tüp sayısı, yedek tüp, tüplerin depolanacağı yer ve o yerin dekordan uzaklığı. Dolaylı ısıtıcılarda motorin tüketimi ve harici yerleşim planlanır. Güvenlik tarafı üç maddede toplanıyor. Yanma ürünleri kapalı hacimde kalmayacak, bu yüzden çadırda dolaylı sistem kullanılacak. Isıtıcılarla kumaş, perde, backdrop ve dekor arasında üretici talimatındaki güvenlik mesafesi korunacak ve bu mesafe yerleşim planına çizilecek. Kablo ve hortum geçişleri yaya güzergâhının dışında kalacak. Kurulum takvimine de iki satır girecek: çadırda ısıtmayı kapı açılışından en az 2 ila 3 saat önce başlatın, soğutmada ise daha erken başlayın, çünkü ısınmış bir kütlenin soğuması daha uzun sürüyor. Son bir pratik uyarı: sıcaklığı tavandan değil, davetlinin bulunduğu yükseklikten ölçün. Tavanda 26 derece gören bir sistem, oturan davetlinin başında 30 dereceyi gayet mümkün kılıyor. Tales Event olarak İstanbul merkezliyiz ve Türkiye genelinde bayi toplantısı, lansman, açılış, gala gecesi ve mezuniyet töreni projelerinde sahne, ses, ışık ve LED ekran prodüksiyonunu tek ekiple yürütüyoruz. Mekânınızı, davetli sayınızı, tarihi ve program akışını yazın; ısı yükünü sahne yükünüzle birlikte çıkarıp ısıtma, soğutma ve jeneratör planını yerleşim planına işleyelim.