Kısa yanıt: açık havada yapılacak lazer gösterisi için izin Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünden alınır ve başvuru gösteri tarihinden en az 1 ay önce yapılır. Kural, SHT-12LAZER.02 kodlu Hava Araçlarının Lazer Işınlarının Zararlı Etkilerinden Korunmasına İlişkin Talimatın 12 nci maddesinde: açık havada lazer gösterisi yapacak işletmeler Ek-1'deki başvuru formunu ICAO Doküman 9815'te açıklanan bilgiler doğrultusunda eksiksiz doldurur ve gösteri tarihinden en az bir ay öncesinde SHGM'ye başvurur. 13 üncü maddeye göre başvurular en geç bir ay içinde sonuçlandırılır; uygun bulunanlar DHMİ Genel Müdürlüğüne iletilir ve gösteri NOTAM ile tüm hava sahası kullanıcılarına duyurulur. Parlaklık tavanı mekanın havaalanına uzaklığına göre değişiyor. Pist merkez hattından 2 deniz mili mesafede ve yerden 600 metreye kadar uzanan bölgede limit 50 nW/cm², meydan referans noktasından 10 deniz mili yarıçapta 5 µW/cm², 15 deniz milinde 100 µW/cm². Sorunun ikinci yarısı seyirciyle ilgili. Işın seyircinin üstüne tutulabilir mi? Ölçümle maruziyetin sınır değerin altında kaldığı gösterilebiliyorsa evet, ama bu ayrı bir uzmanlık alanı. Ölçüm cihazı ve yetkin bir lazer güvenlik sorumlusu yoksa yanıt hayır; ışınlar baş hizasının üstünde kalır.
Lazer gösterisi izne tabi mi, izni kim veriyor?
Açık havadaki lazer gösterisinin muhatabı belediye ya da valilik değil, sivil havacılık otoritesi. SHT-12LAZER.02 talimatının 2 nci maddesi kapsamı net çiziyor: talimat, Türk hava sahasında faaliyet gösteren işletmecileri ve açık havada lazer ışını gösterisi yapan ya da yapacak işletmeler ile operatörlerini kapsar. Hukuki dayanak 3 üncü maddede sayılı; ICAO Şikago Konvansiyonu Ek 11, Ek 14 ve ICAO Doküman 9815. 5 inci madde ilkeyi tek cümlede veriyor: uçuş emniyeti esas alınarak açık havada yapılan lazer emisyonlarının zararlı etkilerinin kontrol edilebilmesi için Türk hava sahasında tahditler uygulanır ve ışının görünür veya görünmez olmasına bakılmaksızın parlaklık düzeyleri müsaade edilebilir azami ekspozisyonun altında kalır. Kapalı salonda kalan, dışarı sızmayan bir kurgu bu talimatın konusu değil. Cam cephe, açılır tavan, avlu ya da teras devreye girdiği anda hesap değişir; ışın binadan çıkıyorsa fiilen açık hava emisyonu yapıyorsunuz demektir. Havacılık izni mekan, belediye ve kolluk izinlerinin yerine de geçmez, onlara eklenir.
Mekanınız hangi uçuş bölgesinde kalıyor?
Talimat dört bölge tanımlıyor ve her birinin sayısal sınırı var. Lazer ışınından arındırılmış uçuş bölgesi, yatayda pist merkez hattından her yöne 3700 metre (2 deniz mili) ve pist başlarından işaretlenen bu mesafeden sonra uzatılan 5600 metre uzunluğunda, 750 metre genişliğindeki sahayı, dikeyde ise yerden 600 metreye (2000 fit) kadar olan hava sahasını kapsıyor. Bu bölgede parlaklık 50 nW/cm² değerini geçemiyor. Lazer ışını kritik uçuş bölgesi, meydan referans noktasından yatayda 18500 metre (10 deniz mili), dikeyde 3050 metre (10000 fit) ve tavan 5 µW/cm². Lazer ışınına duyarlı uçuş bölgesi 28000 metreye (15 deniz mili) ve 4570 metreye (15000 fit) uzanıyor, limit 100 µW/cm². Bunların dışı normal uçuş bölgesi ve orada da parlaklık azami ekspozisyon değerini aşamıyor. 6 ncı madde sadece hava limanlarını saymıyor; hava meydanları ve heliportların civarı ile VFR koridorları da kapsamda. İstanbul gibi iki büyük havalimanı, çok sayıda heliport ve yoğun helikopter trafiği olan bir şehirde bir teras etkinliği bile rahatlıkla bu sahaların içine düşer. 11 inci madde ilgili hava trafik otoritesine ilan edilen parlaklık değerlerini azaltma ve sahanın sınırlarını genişletme yetkisi de veriyor.
Başvuru nasıl yapılıyor, ne kadar sürüyor?
Süreç iki aylık bir pencere istiyor. Başvuru, SHGM Elektronik Belge Yönetim Sisteminden alınmış referans numarasının forma işlenmesiyle başlıyor; kullanılan belge, Genel Müdürlüğün yayımladığı açık havada yapılacak lazer faaliyeti başvuru formu. Form ICAO Doküman 9815 doğrultusunda doldurulduğu için istenen bilgiler teknik: gösterinin koordinatları, tarih ve saat aralığı, ışın yönleri ve yükseklikleri, lazerin gücü, dalga boyları ve ışın açılımı. Yani lazer firmasından ölçülebilir veri alamıyorsanız formu dolduramazsınız. 12 nci madde başvuruyu en az bir ay öncesine bağlıyor, 13 üncü madde değerlendirmeyi en geç bir ayda sonuçlandırıyor. Kağıt üstünde bu iki süre üst üste binebilir, pratikte binmez. Etkinlik tarihinden geriye doğru 60 gün sayın. Onay çıktıktan sonra 14 üncü madde devreye giriyor ve onaylı form ile NOTAM'a esas bilgiler DHMİ Genel Müdürlüğüne gönderiliyor. NOTAM belirli bir tarih ve saat aralığı için yayımlandığından, prova saatlerini de baştan bildirin. Gösteri saatinin bir hafta kala öne çekilmesi masum bir değişiklik gibi görünür, hava sahası tarafında değildir.
Işın seyircinin üstüne tutulabilir mi?
Bu sorunun yanıtı iznin değil, ölçümün konusu. Uluslararası tarafta yol gösteren doküman IEC/TR 60825-3, yani lazer gösterileri ve sahne uygulamaları için hazırlanan güvenlik rehberi. Eşikler maruziyet sınır değerine dayanıyor: görünür dalga boylarında 0,25 saniyelik maruziyet için kabul edilen sınır yaklaşık 25 W/m², başka bir deyişle 2,5 mW/cm². Uluslararası Lazer Gösterileri Derneği ILDA'nın seyirci taraması kılavuzu bu değeri sabit ışın için esas alıyor, sürekli taranan ışında 10 mW/cm² seviyesini tanımlıyor, daha yüksek bir seviyenin ise ancak ek koşullarla konuşulabileceğini söylüyor. O koşullar ciddi: taramanın durduğunu milisaniyeler içinde algılayıp lazeri kapatan tarama arızası koruması, gösteri öncesi güç ölçer ve dedektörle yapılmış ölçüm, tüm renkler açıkken ve ışın sabitken en yakın insan mesafesinden alınan değer, operatörün sürekli gözetimi, acil durdurma, uyarı levhası ve kurulumun video kaydı. Asıl tehlike burada saklı. Taranan ışın hareketsiz kalırsa, yani tarayıcı ya da kontrol sistemi arızalanırsa, hareket için hesaplanmış güç tek bir noktaya kilitlenir. Ölçüm ekipmanınız ve bunu yapacak kişiniz yoksa tasarımı baştan seyirci taraması olmayacak şekilde kurun.
Sahne lazeri hangi sınıfta, ekipte kim sorumlu?
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 2021 tarihli Lazer Güvenlik Rehberi sınıfları şöyle tarifliyor: Sınıf 3R, uzun süreli görüntüleme ya da toplama optikleri kullanılması halinde göz için tehlike oluşturan lazerler, tipik olarak 1 ila 5 mW. Sınıf 3B, doğrudan ışın maruziyetinde göz ve cilt için tehlikeli, 5 ila 500 mW. Sınıf 4 ise doğrudan ışının yanında dağınık yansımalarda bile göz ve cilt için tehlikeli olan üst sınıf. Etkinliklerde kullanılan gösteri lazerleri watt seviyesinde çalışır, yani rahatlıkla Sınıf 4 tarafındadır. Rehber Sınıf 4 için acil durdurma tertibatını zorunlu sayıyor ve kullanılan perdelerin yangına dayanıklı olmasını istiyor; Sınıf 3 ışınlarının bile muhafaza malzemesinde 10 W/cm² üstü maruziyet ihtimali varsa yangın tehlikesi doğurduğunu hatırlatıyor. Sorumluluk tarafı da açık: Sınıf 3B ve Sınıf 4 lazerlerin kullanıldığı işyerlerinde işveren tarafından yeterli yetkinliğe sahip bir lazer güvenlik sorumlusu görevlendirilmeli, bu kişi nominal tehlike bölgesi hesabından göz koruma ve bariyerlere kadar eğitim almış olmalı. Nominal tehlike bölgesi, maruziyetin sınır değeri aştığı mesafeyi tanımlar; gösteri tasarımında seyirci, kamera ve personel pozisyonları bu mesafeye göre yerleşir.
Kurulumda hangi hatalar geceyi bozuyor?
Birincisi yansıma. Cam bölme, ayna, krom dekor, su havuzu, gergi tavan ve hatta LED ekranın parlak yüzeyi, hesapladığınız ışın yolunu bambaşka bir yere taşır. Kurulumdan önce sahnenin ve salonun yansıtıcı yüzey haritasını çıkarın, Bakanlık rehberi ışın yolunun yakınındaki gereksiz yansıtıcı nesnelerin, saat ve takı dahil, ortamdan kaldırılmasını öneriyor. İkincisi görünürlük. Işın havada asılı duran partikülle görünür hale gelir; sissiz bir salonda 20 watt lazer bile sahnede iki nokta olarak kalır. Sis ya da hazer makinesi kullanacaksanız mekanın yangın algılama sistemini önceden konuşun, optik dedektörlü salonlarda haze alarmı tetikleyebilir ve tahliye yanlış alarmla başlar. Üçüncüsü mekanik. Truss üstüne asılan lazerin açısı, rüzgarda ya da yüklemede birkaç derece kayarsa ışın seyircinin yüzüne iner; açık havada bu kaymayı planlamaya dahil edin. Dördüncüsü kamera. Doğrudan ışına giren profesyonel kamera sensörü kalıcı hasar alabilir, yayın ve fotoğraf pozisyonlarını lazer planına işleyin. Beşincisi prova: kurulum bittikten sonra salon boşken tam programı bir kez çalıştırın, acil durdurmayı da deneyin.
İzinsiz gösterinin bedeli ne?
Talimatın 15 inci maddesi, 8 Kasım 2021 tarihli değişiklikle denetimi pilotun eline veriyor. Şüpheli lazer ışını hadisesi, mülki idare amirliklerine bildirilmek üzere pilotlar tarafından vakit kaybetmeksizin işletmelerine ya da hava trafik kontrol ünitelerine bildiriliyor; uçuş tamamlandığında Şüpheli Lazer Işını Hadise Formu doldurularak SHGM'ye gönderiliyor. Tek bir kokpit raporu, gecenin ortasında etkinlik alanına kolluk gelmesi için yeterli. Ölçek konusunda net veri havacılık otoritelerinde. ABD'de Federal Havacılık İdaresi 2024'te pilotlardan 12.840 lazer ihbarı aldığını açıkladı; bu, 13.304 ihbarla rekor kırılan 2023'e göre yüzde 3 azalma anlamına geliyor. İngiltere'de Sivil Havacılık Otoritesi yılda 1.000'in üzerinde lazer olayı kaydediyor. Bu raporların çoğu el tipi lazer işaretçilerden geliyor, ama kokpitteki pilot açısından ışının kaynağı fark etmez. Bir etkinlik lazerinin uçuş güzergahına denk gelmesi, gösterinin o anda durdurulmasıyla biter. Prodüksiyonun en pahalı riski cezai tutar değil, finalin iptal olmasıdır.
Takvime nasıl yerleştirilir?
Sıra şöyle işliyor: konsept ve ışın tasarımının kabası, lazer tedarikçisinden teknik veri (güç, dalga boyu, ışın açılımı, yön ve yükseklikler), mekanın koordinatları ve havaalanına uzaklığının kontrolü, EBYS referans numarasıyla SHGM başvurusu, en geç bir ay içinde sonuçlanan değerlendirme, DHMİ üzerinden NOTAM, mekanın yangın algılama ve sigorta tarafıyla mutabakat, kurulum, ölçüm ve prova. Etkinlik tarihini belirlediğiniz gün bu zinciri geriye doğru işletin; iki ayı olmayan bir lazer planı, plan değil temennidir. Kapalı mekanda kalan bir kurgu havacılık başvurusundan muaf olsa da ölçüm, lazer güvenlik sorumlusu ve acil durdurma gereklilikleri aynen duruyor. Tales Event, İstanbul merkezli çalışıyor ve Türkiye genelinde lansman, açılış, konsept gala gecesi ve bayi toplantısı projelerinde sahne, ses, ışık, LED ekran ve özel efekt kurgusunu izin takvimiyle birlikte planlıyor. Mekanı ve tarihi paylaşın, lazerli finalin teknik verisini ve başvuru takvimini aynı tabloda çıkaralım.