Kısa yanıt: Türkiye'de telsiz mikrofonların lisanssız kullanabileceği ana bant 470-694 MHz ve bu bantta izin verilen azami güç 50 mW e.r.p. Kanal sayısını konuşmacı sayısından değil, aynı anda açık kalacak mikrofon sayısından hesaplarsınız, üzerine en az bir yedek verici eklersiniz. Bir moderatör ve üç panelistin olduğu bir oturum, soru-cevap mikrofonlarıyla birlikte dört değil altı kanal demektir. BTK'nın Frekans Tahsisinden Muaf Telsiz Cihaz ve Sistemlerine İlişkin Teknik Ölçütler belgesinin 10. tablosu kablosuz mikrofonların muaf bantlarını tek tek sayıyor: 470-694 MHz'de 50 mW e.r.p., 863-865 MHz'de 10 mW e.r.p., 1785-1795, 1795-1800 ve 1800-1804,8 MHz'de 20 mW e.i.r.p., 174-216 MHz'de 50 mW e.r.p. Bu listede 694 MHz'in üzerinde 863-865 dışında bir aralık yok, yani depoda duran eski 800 MHz gövdelerin Türkiye'de kullanılacak yeri kalmadı. Aşağıda kanal hesabı, mikrofon tipi seçimi, yasal bantlar, frekans taraması, intermodülasyon, anten kurulumu ve etkinlik günü planı var.
Kaç kanal gerekir? Konuşmacıyı değil, açık mikrofonu sayın
Kanal sayısı listedeki konuşmacı sayısı değildir. Aynı anda açık kalması gereken mikrofon sayısıdır. Tek konuşmacılı bir sunumda bir yaka mikrofonu ve kürsüde bekleyen bir el mikrofonuyla iki kanala çıkarsınız. Moderatör artı üç panelistten oluşan bir oturumda dört yaka mikrofonu vardır, salondan soru alacaksanız iki el mikrofonu daha eklenir, toplam altı. Ödül töreninde sunucunun elinde bir mikrofon, kenarda kanalı ayarlı bir yedek, ödül alan kişiye uzatılacak bir tane daha durur. Bayi toplantısı gibi paralel oturumlu programlarda her salon kendi sistemini ister, çünkü aynı frekansı iki salonda aynı anda kullanamazsınız. Pratik kural şu: aynı anda açık mikrofon sayısını bulun, üzerine yüzde 20 ekleyin, sonuç kesirli çıkarsa yukarı yuvarlayın ve hiçbir koşulda yedeksiz plan yapmayın. Vardiya konusunda bir uyarı: arka arkaya sahneye çıkacak iki konuşmacıya tek verici paylaştırmak kâğıt üzerinde tasarruf gibi görünür, sahada değildir. Yaka mikrofonunu takıp kabloyu gizlemek iki üç dakika alır, bu süre boyunca sahne sessiz kalır. Kulis ve prodüksiyon telsizleri ayrı bir sistemdir, mikrofon kanalıyla aynı hesaba girmez.
El mikrofonu, yaka mikrofonu, headset: hangisi nerede işe yarar?
Üçü aynı iş için değil. El mikrofonu en güvenilir olanıdır, çünkü mesafeyi konuşmacı kendi ayarlar ve ağza yakın çalıştığı için kazancı düşük tutabilirsiniz; geri besleme riski en az burada olur. Bedeli bir elin meşgul olması, sunum kumandası ya da not tutmak gerekiyorsa sorun çıkarır. Yaka mikrofonu (lavalier) kamerada görünmez ve elleri serbest bırakır, ama ağızdan 20-25 santim uzaktadır. Bu mesafeyi kapatmak için kazancı yükseltmek zorunda kalırsınız, kazançla birlikte geri besleme eşiği düşer, kumaş ve takı sürtünmesi duyulur hale gelir. Yakaya değil, kravat düğümü hizasına ya da göğsün ortasına takın, kolyeyi ve saç tokasını temizleyin. Headset ise ağza en yakın duran çözümdür, en yüksek kazanç payını verir ve hareketli sunucu, eğitmen ya da dans içeren formatlarda tek doğru seçimdir; karşılığında kamerada görünür, o yüzden ten rengi modeli isteyin. Provada sorulması gereken ayrı bir soru var: konuşmacı vericiyi nereye takacak? Cebi olmayan bir elbise ya da ceketsiz bir gömlek varsa bel bandı veya bacak bandı gerekir, bunu etkinlik sabahı fark etmek istemezsiniz.
Türkiye'de hangi frekanslar yasal? BTK'nın muaf bant listesi
Telsiz mikrofonun hangi frekansta çalışacağı tasarım tercihi değil, mevzuat konusudur. BTK'nın yayımladığı Frekans Tahsisinden Muaf Telsiz Cihaz ve Sistemlerine İlişkin Teknik Ölçütler belgesi, 10. tablosunda kablosuz mikrofon sistemlerinin bantlarını ve güç sınırlarını sayıyor. Profesyonel kullanımın ana bandı 470-694 MHz, azami 50 mW e.r.p., referans standart TS EN 300 422. Yanında 863-865 MHz'de 10 mW e.r.p. (kablosuz audio ve multimedya yayını dahil), 1785-1795 MHz, 1795-1800 MHz ve 1800-1804,8 MHz aralıklarında 20 mW e.i.r.p., VHF tarafında 174-216 MHz'de 50 mW e.r.p. ve 29,7-47 MHz'de 10 mW e.r.p. yer alıyor. Bu bantlarda ve bu güç sınırları içinde kalan cihaz, telsiz kurma ve kullanma izni ile frekans tahsis ve tescil işlemlerinden muaftır. 2,4 GHz'de çalışan dijital sistemler bu tablonun dışında kalır ve Wi-Fi ile aynı spektrumu paylaşır. Küçük bir eğitim odasında bu sorun değildir. Üç yüz kişilik bir bayi toplantısında yüzlerce telefon aynı bandı doldurur, o yüzden ana sahne mikrofonunu 2,4 GHz'e emanet etmeyin. Kiralama teklifi alırken marka ve model yeterli değil, cihazın çalışma bandını MHz cinsinden yazılı isteyin.
800 MHz mikrofonunuz varsa kullanamazsınız, cezası ne?
Bu, Türkiye'de en sık rastlanan uyumsuzluk. BTK'nın Kablosuz Mikrofon Kullanıcılarının Dikkatine başlıklı duyurusu süreci adım adım anlatıyor. 26/08/2015 tarihinde yapılan ve kamuoyunda 4.5G ihalesi olarak bilinen yetkilendirme ihalesiyle 790-862 MHz bandı, yani 800 MHz bandı, mobil genişbant hizmetleri için üç operatörün kullanımına tahsis edildi. Öncesinde 11/09/2012 tarihli ve 28408 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kısa Mesafe Erişimli Telsiz Cihazları Hakkında Yönetmelik, kablosuz mikrofonlar için 800 MHz'deki aralığı 790-862 MHz'den 823-832 MHz'e daraltmış, bu frekansların kullanımı da 1 Ocak 2015 tarihinden sonra sonlandırılmıştı. Aynı duyuruda yaptırım da yazılı: saha ölçümlerinde 790-862 MHz bandını kullanan kablosuz mikrofon sinyaline rastlanması halinde, izin ve ruhsatname alınması gereken telsiz cihazlarını izinsiz kullananlar için 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu'nun 63'üncü maddesinin dördüncü fıkrasında öngörülen iki bin güne kadar adlî para cezası kapsamında işlem yapılacağı belirtiliyor. Kontrolü kolay: cihazın etiketine ve kılavuzuna bakın, orada çalışma aralığı MHz cinsinden yazar. Üreticilerin A, B, G, J gibi harf kodlarına güvenmeyin, aynı harf farklı modellerde ve farklı ülkelerde başka aralığa denk gelir. İkinci el sistem alıyorsanız veya alt yükleniciden ekipman geliyorsa bandı sözleşmede yazılı isteyin.
TV yayını mikrofonu neden bozar? Kurulumda frekans taraması
470-694 MHz aralığı telsiz mikrofonlara ayrılmış bir koridor değil. Karasal televizyon yayınları da bu bandın içinde. Türkiye'de analog karasal yayın hâlâ sürüyor; RTÜK'ün karasal sayısal televizyon (DVB-T2) ulusal frekans planı yayımlanmış olsa da geçiş tamamlanmadı. Sonuç olarak salonun bulunduğu şehirde hangi TV kanallarının aktif olduğu, mikrofonunuza kalan boşluğu belirliyor. Bu yüzden kurulumun ilk işi frekans taramasıdır: alıcının kendi tarama fonksiyonu ya da harici bir spektrum analizörüyle bandı okuyup boş bölgeleri işaretlemek. Metan Teknik'in konuya ilişkin teknik notunda TV yayın taşıyıcı frekanslarına en az 200 kHz, tercihen 400 kHz tampon mesafe bırakılması öneriliyor. Aynı notta açık alanda ve TV vericisine görüş hattının açık olduğu noktalarda riskin belirgin biçimde arttığı belirtiliyor. Pratikte şu demek: İstanbul'da Çamlıca vericisine bakan bir teras etkinliği ile bodrum kattaki bir balo salonu aynı hesaba girmez. Taramayı bir kez yapıp bırakmayın. Salon boşken alınan sonuç yanıltır, çünkü kalabalığın gövdesi UHF sinyalini emer. Kurulum sonunda bir tarama, kapılar açılmadan hemen önce bir doğrulama yapın. Bir de mekân yönetimine sorulacak bir soru var: yan salonda aynı gün başka bir organizasyon var mı? Varsa onların mikrofonları da sizin bandınızda çalışıyor.
Aynı bantta kaç kanal sığar? İntermodülasyon ve kanal planı
Boş görünen bir bant, istediğiniz kadar mikrofon demek değil. İki verici aynı anda çalışırken frekanslarının toplamları ve farkları üzerinden intermodülasyon ürünleri doğar. Bu hayalet sinyaller üçüncü bir kanalın üzerine düşerse o kanal cızırdar, kelime yutar ya da komple düşer. Bu yüzden frekanslar rastgele değil, matematiksel olarak uyumlu seçilir. Kanal yoğunluğu sistemin sınıfına bağlıdır. Örnek olarak Shure'un SLX-D+ serisi için yayımladığı ürün özelliklerinde 138 MHz ayar aralığı, 6 MHz genişliğindeki TV bantlarında 11'e kadar, 8 MHz genişliğindeki TV bantlarında 14'e kadar eşzamanlı sistem belirtiliyor. Avrupa'da ve Türkiye'de karasal TV kanal genişliği 8 MHz olduğu için sizi ilgilendiren sayı ikincisi. Shure'un teknik yazılarında dijital sistemlerin analog sistemlere göre daha az intermodülasyon ürünü ürettiği, bu nedenle frekansların daha sıkı yerleştirilebildiği belirtiliyor. Sekiz kanalı geçtiğinizde tek tek çubuk anten dönemi kapanır: anten dağıtıcı ve yönlü anten kullanmadan sekiz alıcının on altı anteni birbirini boğar. Frekans planını etkinlik gününden önce koordinasyon yazılımıyla çıkarın, vericilere yazın ve tuş kilidini açık bırakın. Kulakiçi monitör kullanıyorsanız onlar da aynı spektrumdan yer kapar, mikrofonlarla tek bir plana girer.
Menzili watt değil görüş hattı belirler: anten kurulumu
50 mW küçük bir güçtür ve mesafeyi belirleyen şey güç değil, arada ne olduğudur. Shure'un kablosuz sistem tasarımı üzerine yazdıklarında bu net biçimde söyleniyor: verici ile alıcı antenleri arasında görüş hattını korumak başarının belirleyicisidir ve antenleri estetik kaygıyla gizlemek, kablosuz sistemin performansından ödün vermeye asla değmez. Sahada en sık görülen hata alıcıları ses masasının yanında, salonun arkasında bırakmak. Sahneye kırk metre uzaktan RF beklemek yerine antenleri sahne kenarına alın, sesi kablo üzerinden masaya taşıyın. Uzun RF kablosu kullanacaksanız kayıp hesabı yapın, düşük kayıplı kablo seçin, gerekiyorsa anten amplifikatörü ekleyin. LED ekran, metal truss, dekorun çelik iskeleti ve kalabalığın kendisi UHF'yi soğurur veya yansıtır; anteni LED ekranın arkasına ya da metal bir panelin dibine koymayın. Çeşitleme (diversity) çalışsın diye iki anteni birbirine yapıştırmayın, aralarına birkaç dalga boyu mesafe bırakın ve uçlarını açılı yerleştirin. Vericinin yeri de önemli: konuşmacının sırtına, tam gövdenin arkasına takılan verici sinyali insan vücuduyla perdeler. Kemerin yanına, gövdenin yan tarafına alın.
Etkinlik günü planı ve teklifte yazılı sorulacaklar
Pil planı yazılı olsun. Aynı SLX-D+ özelliklerinde iki AA pille 8 saate kadar, taşınabilir alıcı modelinde 5,5 saate kadar kullanım süresi belirtiliyor. Buna rağmen etkinlikte pil ömrünü sonuna kadar tüketmeyin: her oturum başında yeni pil takın, çıkanları ayrı bir kutuya koyun, şarjlı sistemde alıcı ekranından her vericinin durumunu izleyin. Yedek konusunda kural basit: her mikrofon tipinden en az bir tane, sahne kenarında açık ve kanalı ayarlı bekleyecek. Konuşmacı sahnedeyken mikrofon değiştirmek on saniyelik iştir, ama yedek kutunun içinde kapalı duruyorsa iki dakikadır. Provada bütün mikrofonları aynı anda açın. Tek tek denenen sekiz kanal sorunsuz çalışır, hepsi birlikte açıldığında intermodülasyon ortaya çıkar, o yüzden gerçek test eşzamanlı olandır. Sahada RF'den sorumlu bir kişi bulunsun; ses masasındaki teknisyen hem miksi hem frekansları aynı anda kovalayamaz. Teklif alırken şunları yazılı isteyin: kanal sayısı ve mikrofon tipleri, cihazların çalışma bandı MHz cinsinden, alıcıların dijital mi analog mı olduğu, anten dağıtıcı ve yönlü anten dahil mi, frekans koordinasyonunu kimin yapacağı, yedek verici sayısı, pil ve şarj planı, kulakiçi monitör kanal sayısı, sahada bulunacak teknik personel. Tales Event olarak İstanbul merkezli çalışıyor, Türkiye genelinde ses sistemi kiralama, telsiz mikrofon, kulakiçi monitör ve simultane çeviri kurulumunu tek ekipten yürütüyoruz. Salonun adını, konuşmacı akışını ve katılımcı sayısını yazın; kanal planı ve frekans koordinasyonu önerisiyle dönelim.