Kısa yanıt: etkinlikte çekilen fotoğrafın ve videonun telif hakkı, yazılı olarak devredilmedikçe çekimi yapan kişide kalır. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 8 inci maddesi eser sahibini "onu meydana getiren" olarak tanımlıyor ve parayı kimin ödediğine bakmıyor. Dosyaları teslim almak da hak almak anlamına gelmiyor; Kanunun 57 nci maddesi, nüshalar üzerindeki mülkiyet hakkının devrinin aksi kararlaştırılmadıkça fikri hakların devrini içermediğini söylüyor. Kullanım hakkının geçmesi için 52 nci maddenin aradığı iki şart var: sözleşme yazılı olacak ve konusu olan haklar ayrı ayrı gösterilecek. Tek gerçek istisna kadrolu ekip. 18 inci maddenin ikinci fıkrası, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakların bunları çalıştıranlarca kullanılacağını söylüyor, ama bir günlüğüne fatura kesen serbest fotoğrafçı bu fıkranın kapsamına girmiyor. Aşağıda eser sahipliğinin kimde olduğu, videonun neden fotoğraftan daha karışık olduğu, sözleşmeye yazılacak sekiz satır, davetlinin görüntüsü için gereken ayrı izin ve ihlalin bedeli var.
Etkinlik fotoğrafının telif hakkı kimde?
Kanunun 8 inci maddesi tek cümlede bitiriyor: bir eserin sahibi onu meydana getirendir. Fotoğrafın eser sayılması için bir eşik var. Kanunun 4 üncü maddesi güzel sanat eserlerini sayarken listeye fotoğrafik eserleri ve slaytları da alıyor, fakat maddenin girişi estetik değere sahip olma şartını koyuyor. Yargı pratiğinde bu şart hususiyet üzerinden okunuyor: kadraj, ışık kurgusu, anın seçimi, sonradan yapılan renk çalışması. Sahne ışığı altında yakalanmış bir gala karesi bu eşiği genelde geçer. Kayıt masasının duvara dayalı belge fotoğrafı geçmeyebilir. Eser sayılmayan görüntü de serbest değil, sadece koruma başka maddelere kayar. İkinci ayrım daha pratik: çekimi yapan kişi kimin ekibinde? 18 inci maddenin ikinci fıkrası, aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakların çalıştıranlarca kullanılacağını söylüyor. Ajansın kadrolu videografı bu kapsamda. Etkinlik günü için anlaşılan serbest fotoğrafçı değil. Bir de ispat kolaylığı var: 11 inci madde, nüshalarda eser sahibi olarak adını kullanan kimseyi aksi sabit oluncaya kadar eser sahibi sayıyor. Teslim edilen dosyaların üst verisindeki isim, tartışmanın başlangıç noktası oluyor.
Faturayı ödedik, ham dosyaları da aldık. Hak bizde değil mi?
Değil. 57 nci madde şunu söylüyor: asıl veya çoğaltılmış nüshalar üzerindeki mülkiyet hakkının devri, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, fikri hakların devrini ihtiva etmez. Harddiski teslim almak, dosyaları buluta çekmek, hatta bedelin tamamını ödemiş olmak hakları taşımıyor. Bedelin büyüklüğü de sonucu değiştirmiyor. Sahada tablo şöyle ilerliyor. Bayi toplantısının fotoğrafları etkinlik akşamı paylaşılıyor, kimse itiraz etmiyor. Bir yıl sonra aynı kare yıllık rapora, sonra bir açık hava panosuna, sonra ücretli bir sosyal medya kampanyasına giriyor. İlk kullanım zımnen kabul edilmiş sayılsa bile sonrakiler aynı çerçevede değerlendirilmiyor, çünkü mecra ve amaç değişmiş oluyor. Karşı tarafın elindeki araç da güçlü: 68 inci madde, yazılı izin alınmadan çoğaltılan, yayılan veya umuma iletilen eserlerde hak sahibine, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin ya da tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç katını talep etme imkânı veriyor. Tartışma, ödenmemiş bir lisans bedelinin üç katı üzerinden yürüyor.
Kullanım hakkı nasıl geçer? Yazılı sözleşme ve ayrı ayrı sayılan haklar
48 inci madde, eser sahibinin mali hakları süre, yer ve muhteva itibariyle sınırlı ya da sınırsız, karşılıklı veya karşılıksız olarak devredebileceğini düzenliyor. 52 nci madde de şeklini belirliyor: mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Bu ikinci şart pratikte en çok atlanan yer. Sözleşmeye "tüm telif hakları müşteriye aittir" yazmak, hakları ayrı ayrı göstermediği için tartışmaya açık kalıyor. Sayılması gereken haklar Kanunda zaten isimlendirilmiş: işleme (21), çoğaltma (22), yayma (23), temsil (24) ve işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim (25). Devir yerine lisans da mümkün. 56 ncı madde ruhsatı ikiye ayırıyor: hak sahibi aynı izni başkalarına da verebiliyorsa basit ruhsat, yalnız bir kişiye mahsussa tam ruhsat. Zincirin üçüncü halkası çoğu zaman unutuluyor. 49 uncu madde, mali hakkı ya da kullanma ruhsatını iktisap eden kişinin bunu ancak eser sahibinin yazılı muvafakatiyle bir başkasına devredebileceğini söylüyor. Ajans, fotoğrafçıdan aldığı hakkı markaya aktaracaksa bu yetkinin ilk sözleşmede yazılı olması gerekiyor.
Videoda neden daha çok imza gerekiyor?
Çünkü videonun tek sahibi yok. Kanunun 8 inci maddesinin üçüncü fıkrası sinema eserlerinde yönetmeni, özgün müzik bestecisini, senaryo yazarını ve diyalog yazarını eserin birlikte sahibi sayıyor; canlandırma tekniğiyle yapılan işlerde animatör de bu gruba giriyor. Yapımcı bu listede değil, onun konumu 80 inci maddedeki bağlantılı haklarla korunuyor. Etkinlik sonrası çıkan üç dakikalık aftermovie için bunun anlamı şu: kamera ekibiyle anlaşmak yetmiyor, kurguyu yöneten kişiyle ve varsa özgün müziği besteleyenle de yazılı bir düzenleme gerekiyor. Müzik ayrı bir başlık. Sahnede çalınan parçanın izni umuma iletim tarafında durur, videoya sabitlenen parçanın izni ise çoğaltma ve işleme haklarını ilgilendirir; mekânın yıllık müzik lisansı ikincisini kapsamaz. Stok müzik ve stok görüntü lisansları da sınırsız değil, çoğu mecra, süre ve reklam kullanımı bakımından kademeli satılıyor. Etkinlikte çalınan müziğin izinleri için sitedeki müzik telifi yazısına bakabilirsiniz; buradaki konu, o müziğin videoya girdikten sonra doğurduğu ikinci izin.
Sözleşmeye tam olarak ne yazılır? Sekiz satırlık kontrol listesi
Bir: devir mi lisans mı, lisanssa basit mi tam mı. İki: haklar tek tek sayılsın; işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim ayrı satırlar olsun. Üç: süre ve coğrafya yazılsın, süresiz ve dünya geneli isteniyorsa bu açıkça belirtilsin. Dört: mecralar listelensin; kurumsal site, sosyal medya hesapları, ücretli reklam, basılı katalog, fuar standı grafiği, açık hava panosu ve yatırımcı sunumu birbirinden farklı kullanımlar. Beş: alt devir ve alt lisans yetkisi 49 uncu maddeye uygun biçimde verilsin. Altı: ajansın ve çekim ekibinin kendi referans portfolyosunda kullanma hakkı karşılıklı yazılsın, bu madde unutulduğunda iş bittikten sonra tartışma çıkıyor. Yedi: manevi haklar. Bunlar devredilemez, sadece kullanım biçimi kararlaştırılabilir. 15 inci madde eserin sahibinin adıyla ya da adsız olarak umuma arzına karar verme yetkisini eser sahibine bırakıyor, 16 ncı madde de eserde değişiklik yapılmasını menetme hakkını tanıyor; kırpma, renk müdahalesi, logo yerleşimi ve altyazı için yazılı mutabakat alın. Sekiz: ham dosyaların teslim biçimi, arşiv süresi ve yedekleme sorumluluğu belirlensin.
Davetlinin görüntüsü için ayrı izin gerekir mi?
Gerekir ve bu izin telif izninden bağımsız. 86 ncı madde, eser mahiyetinde olmasalar bile resim ve portrelerin, tasvir edilenin muvafakati olmadan teşhir edilemeyeceğini ya da başka suretlerle umuma arz edilemeyeceğini söylüyor. Maddede sayılan istisnalar dar: memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynayan kimselerin resimleri, tasvir edilenlerin katıldığı geçit resmi, resmi tören veya genel toplantıları gösteren resimler, bir de günlük hadiselere ilişkin resimlerle radyo ve film haberleri. Kapalı davetli listesiyle yapılan bir bayi toplantısı ya da yıl sonu partisi bu istisnalara rahatça oturmuyor, dolayısıyla istisnaya güvenmek zayıf bir strateji. Kişisel verilerin korunması tarafı da ayrı yürüyor: fotoğraf ve video kişisel veri olduğu için aydınlatma yükümlülüğü ve gerektiğinde açık rıza gündeme geliyor. İki rejim birbirinin yerine geçmiyor, ikisi birden uygulanıyor. Sahadaki pratik çözüm basit: davetiye ve kayıt formunda çekim bilgisini verin, girişte görünür bilgilendirme yerleştirin, çekim yapılmayan bir alan tanımlayın ve sahne önü ile genel plan çekimlerini kişiye odaklanan yakın planlardan ayırın.
İhlalin bedeli ne? Üç kat tazminat, hapis ve altı aylık şikayet süresi
Hukuk tarafında ana yaptırım 68 inci maddedeki üç kat bedel. Ceza tarafında 71 inci madde, bu Kanunla korunan manevi, mali veya bağlantılı hakları ihlal edenler için bir yıldan beş yıla kadar hapis ya da adli para cezası öngörüyor. Takip kendiliğinden başlamıyor: 75 inci madde bu suçların soruşturulmasını ve kovuşturulmasını şikayete bağlıyor, genel kurala göre de şikayet süresi fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay. Koruma süresi uzun. 27 nci madde koruma süresini eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl olarak belirliyor; yani bugün çekilen bir kare, kurumsal arşivinizde onlarca yıl boyunca izin sorusu doğurmaya devam ediyor. Bir başka ayrıntı arşiv yönetimini ilgilendiriyor: haklar süre veya mecra sınırlı verildiyse, o sınırın dolduğu tarihi de arşivde tutmak gerekiyor. İki yıl için lisanslanmış bir görselin üçüncü yıl yeniden kullanılması, ilk kullanımdan farklı bir ihlal sayılıyor.
Etkinlikten önce yapılacak dört şey
Bir: çekim sözleşmesini etkinlikten önce imzalayın. İş bittikten sonra yapılan pazarlıkta fiyat da, şartlar da eser sahibinin lehine dönüyor. İki: kimin kadrolu kimin serbest olduğunu belirleyin, çünkü 18 inci maddenin ikinci fıkrası yalnızca ilk gruba çalışıyor. Üç: teslim listesini sözleşmeye ekleyin; kaç kare, hangi çözünürlük, hangi teslim tarihi, kaç dakikalık kurgu, hangi formatlar. Dört: hak zincirini tek dosyada toplayın. Fotoğrafçı, kamera ekibi, kurgucu, besteci, stok lisansları ve varsa sahne performansına ilişkin izinler aynı klasörde dursun; iki yıl sonra kampanya ekibi sorduğunda cevap beş dakikada çıksın. Tales Event İstanbul merkezli çalışıyor ve Türkiye genelinde bayi toplantısı, lansman, gala gecesi, açılış töreni ve mezuniyet törenlerinde prodüksiyonu, ses ve ışık kurulumunu, LED ekranı ve etkinlik içeriğinin çekimini tek sözleşmeyle yürütüyor. Etkinliğinizin görsellerini nerede ve ne kadar süre kullanmayı planladığınızı bize yazın; hak devri kapsamı net yazılmış bir teklifle dönelim.