Kısa yanıt: evet, dayatabilir. Türk Borçlar Kanununun 26 ncı maddesi tarafların sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebileceğini söylüyor ve hiçbir kural bir oteli ya da fuar alanını kendi mekânına dışarıdan tedarikçi almaya zorlamıyor. Sınırlar var, ama dar. Rekabet hukuku ancak mekân hâkim durumdaysa işliyor, matbu sözleşmelerde de Borçlar Kanununun genel işlem koşulları hükümleri bir miktar koruma veriyor. Rekabet Kurumunun 2019 tarihli Fuarcılık Sektör İncelemesi Raporu bu uygulamayı sektörde yaygın olarak tespit etmiş ve alan işletmecilerine, zorunlu tutma yerine objektif kriterlere dayalı bir onay mekanizması kurmalarını önermiş. İş mahkemede değil, imzadan önce masada çözülüyor. Aşağıda zorunlu yan hizmetin kapsamı, teknik onayın meşru sınırı, dış tedarikçi ücretinin kalemleri ve sözleşmeye yazdırılacak satırlar var.
Mekân kendi ses ışık ekibini zorunlu tutabilir mi?
Hukuken evet. Mekân kendi alanının işleteni, kime hangi şartla giriş vereceğine kural olarak kendisi karar veriyor ve Borçlar Kanununun 26 ncı maddesindeki sözleşme özgürlüğü bunu kapsıyor. Asıl mesele dayatmanın mümkün olup olmadığı değil, sizin ne imzaladığınız. Bu yükümlülük pratikte ana sözleşmenin gövdesinde durmaz. Teknik şartname, kurulum talimatı ya da ek protokol adını taşıyan eklerde durur ve teklif aşamasında çoğu zaman hiç paylaşılmaz. İkinci ayrım da önemli: mekânın tavsiye ettiği firma listesiyle, yalnızca o firmalardan hizmet alınabileceğini söyleyen münhasır hüküm aynı şey değil. Rekabet Kurumunun sektör incelemesinde her iki kalıp da görülmüş, alan işletmecilerinin hizmetin kendi bünyesindeki şirketlerden, anlaşmalı olduğu şirketlerden ya da kendi belirlediği şirketlerden alınmasını şart koştuğu tespit edilmiş. Mekân gezisinde sorulacak cümle kısa: ekleriyle birlikte sözleşmenin tam metnini ve yan hizmet fiyat listesini görebilir miyiz.
Zorunlu yan hizmet hangi kalemleri kapsıyor?
Rekabet Kurumunun 2019 tarihli Fuarcılık Sektör İncelemesi Raporu yan hizmetleri şöyle tanımlıyor: organizasyonun gerçekleştirilmesi için olmazsa olmaz olan ve hazırlık sürecinde, etkinlik sırasında ve sonrasında yararlanılan güvenlik, temizlik, yeme içme, yükleme boşaltma ve elleçleme, ses ve görüntü sistemleri kurulumu ile stant tasarımı ve uygulaması gibi hizmetler. Listenin ortasındaki kalem etkinlikçiyi doğrudan ilgilendiriyor, çünkü ses ve görüntü kurulumu bu tanımın içinde sayılıyor. Rapor sahada ne bulduğunu da yazıyor. Alan tahsis sözleşmeleri ile katılım sözleşmeleri incelendiğinde, alan işletmecilerinin yan hizmetlerin çoğu bakımından bu zorunluluğu getirdiği, yükümlülüğün katılım sözleşmeleri aracılığıyla düzenleyici tarafından katılımcılara yansıtıldığı görülmüş. Düzenleyici şirketlerin itirazı üç başlıkta toplanmış: maliyetin artması, hizmet alınacak teşebbüsü seçme özgürlüğünün kısıtlanması, hizmet kalitesinin ve hızının düşebilmesi. Stant tarafında bir itiraz daha var, fuarın niteliğine göre farklılaşması gereken tasarımın alana yansıtılamaması.
Rekabet hukuku sizi kurtarır mı?
Çoğu olayda hayır. 4054 sayılı Kanunun 6 ncı maddesi, bir mal veya hizmetle birlikte diğer bir mal veya hizmetin satın alınmasının şart koşulmasını kötüye kullanma hallerinden biri olarak sayıyor. Ama maddenin işlemesi için mekânın hâkim durumda olması gerekiyor ve sektör raporu, bağlamanın çoğu durumda rekabeti kısıtlayıcı sonuçları olmayan yaygın bir ticari uygulama olarak görüldüğünü açıkça yazıyor. Somut örnek var. Bir fuar düzenleyicisi, 2020'deki bir fuarda bir stant kurulum firmasına onay vermeyip alana sokmamış; Rekabet Kurulu 2 Temmuz 2020 tarihli ve 20-32/396-178 sayılı kararıyla şikâyeti oybirliğiyle reddetmiş. Gerekçe, o tek fuarın stant kurulum hizmetleri bakımından vazgeçilmez olmaması. Kurul, Türkiye'de o dönemde yılda 475 ile 499 arasında fuar düzenlendiğini hesaba katmış. Tersi de oluyor. Kurul 27 Ekim 2016 tarihli ve 16-35/604-269 sayılı kararıyla Ankara'daki Congresium'un işletmecisine, bir fuar düzenleyicisiyle sözleşme yapmayarak hâkim durumunu kötüye kullandığı gerekçesiyle 268.042,77 lira idari para cezası vermiş, iptal davası reddedilmiş ve Danıştay Onüçüncü Dairesi 26 Nisan 2022'de bu sonucu kesin olarak onamış. Aradaki fark hâkim durum. Bir otelin balo salonunda o eşiğin aşılması kolay değil.
Teknik onay şartı meşru mu? Evet, ve buna hazır olun
Aynı Kurul kararı, düzenleyicinin kurulumdaki rolünü ayrıntılı tarif ediyor: önce teknik kriterleri belirleyip katılımcılara bildiriyor, kurulum öncesinde bu kriterlere uyulup uyulmadığını denetliyor, uygunluk onayı veriyor ve firmaların alana girişine olanak sağlıyor, kurulum sırasında denetim sürüyor. Uygunsuzluk giderilmezse uygulamayı durdurabiliyor, hatta standın açılmasına izin vermiyor. Alan çalışma kuralları ile iş sağlığı ve güvenliği gerekliliklerine uyum da bu denetimin parçası. Sektör raporunun önerisi de aynı yöne bakıyor: işletmecilere, zorunlu tutma yerine yan hizmet sağlayıcılarına yönelik objektif kriterlere dayalı bir onay ya da akreditasyon mekanizması kurmaları öneriliyor. Pratik karşılığı şu, mekân belge istediğinde bu çoğu zaman kapıyı kapatmak için değil. Dosyanızı hazır tutun: kullanılacak kaldırma ekipmanının periyodik kontrol raporu, operatörün eğitim kaydı, mali mesuliyet sigortası poliçesi, sahada çalışacak personelin listesi ve SGK bildirimi, dekorun yanmazlık belgesi. Bu evrak elinizdeyken münhasırlık tartışması bambaşka yürüyor.
Matbu sözleşmede elinizde ne kalıyor?
Borçlar Kanununun 20 ila 25 inci maddeleri. Önceden tek başına hazırlanıp önünüze konan ve çok sayıda benzer sözleşmede kullanılmak üzere yazılan hükümler genel işlem koşulu sayılıyor; 20 nci madde, her bir koşulun tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtların tek başına bu niteliği ortadan kaldırmadığını da söylüyor. 21 inci madde, karşı tarafın menfaatine aykırı koşulların sözleşmeye girmesini düzenleyenin bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi vermesine, içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın kabulüne bağlıyor, aksi halde koşul yazılmamış sayılıyor. Aynı maddenin ikinci fıkrası, sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşulları da yazılmamış sayıyor. 23 üncü madde açık ve anlaşılır olmayan hükmü düzenleyenin aleyhine yorumluyor, 24 üncü madde düzenleyene tek yanlı değiştirme yetkisi veren kayıtları yazılmamış sayıyor, 25 inci madde dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümler konulamayacağını söylüyor. Kanun metninde tacirler için bir istisna yok. Buna karşılık Türk Ticaret Kanununun 18 inci maddesi her tacirin basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesini istiyor, yani okumadan imzalamanın bedeli size yazılır. Bu hükümler masada işinizi görür, mahkemede sonucu garanti etmez.
Dış tedarikçi ücretini imzadan önce kalem kalem isteyin
Mekânlar münhasırlığı her zaman açık yasak biçiminde kurmaz. Daha sık görülen yöntem, dışarıdan gelen ekibe ücret bağlamaktır. Teklif karşılaştırmasını bozan da bu. İmzadan önce yazılı isteyeceğiniz kalemler şunlar: dış tedarikçi ya da alana giriş bedeli, asma noktası ve rigging ücreti, kilovat başına elektrik bağlantı bedeli ve pano tahsisi, internet hattı, yükleme boşaltma ve elleçleme, forklift ve personel, depolama, kurulum ile söküm saatleri ve mesai aşımı tarifesi, temizlik ve atık bedeli. Her kalemin KDV dahil mi hariç mi verildiğini sorun. Liste sözleşmenin eki olarak imzalansın; ekte yoksa etkinlik haftasında fiyatı siz değil mekân belirler. Hesabı da ikili kurun. Mekânın kendi ekibinden alacağınız hizmetin toplamını, kendi ekibinizi getirip dış tedarikçi ücretini ödediğiniz senaryonun toplamıyla yan yana koyun. Fark bazen küçük çıkar. Bazen de ses ışık bütçesini baştan yazdıracak kadar büyük.
Fuar alanında durum ne kadar farklı?
Zincir bir halka uzuyor. Alan işletmecisi yükümlülüğü düzenleyiciye koyuyor, düzenleyici de katılım sözleşmesiyle katılımcıya yansıtıyor; sektör raporunun tespiti bu. Yani stant yaptıracak firma, alan işletmecisiyle hiç konuşmadan onun kuralına tabi oluyor. Ölçek de küçük değil. TOBB'un 2025 yılı fuar istatistiklerine göre Türkiye'de o yıl 461 fuar düzenlendi, bu fuarlara 85.508 katılımcı katıldı, katılımcılara tahsis edilen net stant alanı 3.447.160 metrekare oldu ve fuarların 190'ı İstanbul'da yapıldı. Özel tasarım stant düşünüyorsanız sıralama şöyle olmalı: önce katılım sözleşmesinin teknik eki, sonra tasarım. O ekte yükseklik sınırı, tavana asma izni, çift kat kuralı, zemin yük sınırı, onaylı kurulum firması şartı ve kurulum saatleri yazılıdır. Tasarımı onaylatmadan üretime başlamak, alana giremeyen bir stant riski demek.
Sözleşmeye yazdırılacak beş satır
Birincisi kapsam: mekânın zorunlu tuttuğu yan hizmetlerin adı ve fiyatı ek olarak sözleşmeye bağlanır, etkinlik tarihine kadar tek taraflı artırılamaz. İkincisi onay usulü: dış tedarikçinin hangi belgelerle, kaç gün önce ve hangi objektif kriterlere göre onaylanacağı yazılır, onay gerekçe gösterilmeden reddedilemez. Üçüncüsü süre: load-in ve load-out saatleri, prova penceresi ve mesai aşımı tarifesi saat bazında belirlenir. Dördüncüsü sorumluluk: kurulumu mekânın kendi ekibi yapıyorsa gecikmede ve hasarda sorumluluğun kimde olduğu açıkça yazılır, teslim tutanağı usulü kurulur. Beşincisi teknik veri: asma noktalarının taşıma kapasitesi, elektrik gücü ve pano konumu, zemin yük sınırı ve load-in kapısı ölçüleri ek olarak verilir. Tales Event olarak İstanbul merkezliyiz, Türkiye genelinde bayi toplantısı, lansman, açılış, konsept gala gecesi ve mezuniyet törenlerinde ses, ışık, LED ekran, sahne ve dekor prodüksiyonunu kendi ekibimizle yürütüyoruz. Mekânın sözleşmesini ve teknik şartnamesini bize iletin, hangi kalemin gerçekten zorunlu hangisinin pazarlığa açık olduğunu çıkaralım ve teklifi iki senaryoyla hazırlayalım.