Kısa yanıt: kurulum süresini ekipman değil, mekânın size açtığı pencere belirliyor. Salonun teslim edildiği saat ile kapıların açıldığı saat arasında kaç saat varsa teknik planın tamamı oraya yazılıyor. Gece çalışmak yasak değil ama sınırlı. 4857 sayılı İş Kanununun 69 uncu maddesi geceyi, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren dönem olarak tanımlıyor; aynı madde işçilerin gece çalışmalarının yedi buçuk saati geçemeyeceğini yazıyor. Bu süre yalnızca turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde ve işçinin yazılı onayıyla aşılabiliyor. İstanbul'da bir de araç tarafı var. İstanbul Büyükşehir Belediyesinin Karayolu Yük Taşımacılığı Yönergesinin 2 numaralı ekine göre N2, N3, O2, O3 ve O4 sınıfı yük taşıtlarına 06.00-10.00 ve 16.00-22.00 saatlerinde izin verilmiyor; 10.00-16.00 ve 22.00-06.00 aralıkları ise izin belgesi alınması şartıyla serbest. Tır kapıya çoğunlukla 22.00'den sonra yanaşıyor, kurulum da doğrudan gece penceresine giriyor. Aşağıda kurulum penceresinin nasıl hesaplandığı, gece çalışmasının yasal sınırı, vardiyalar arasındaki on bir saatlik dinlenme kuralı, sağlık raporu yükümlülüğü ve load-in keşif listesi var.
Etkinlik kurulumu ne kadar sürer?
Cevap ekipman listesinde değil, mekân sözleşmesinde. Kurulum penceresi, salonun size teslim edildiği saatle kapıların açıldığı saat arasındaki süre; bütün teknik plan bu iki saatin arasına sığdırılıyor. Planı ileri doğru değil geriye doğru kurun. Kapı açılışından geriye doğru genel akış provası, teknik prova ve içerik testi, dekor ve branding, ışık odaklama, ses ölçümü, LED ekran montajı, kablolama, rigging ve motor kurulumu, sahne ve podyum, en sonda da yük boşaltma gelir. Sıra rastgele değil, bağımlılık zinciri var: tavana asılacak ne varsa zemin dolmadan asılır, zemin işleri asma bittikten sonra başlar, dekor ve mobilya en son girer çünkü toz ve kablo trafiği onları bozar. Hep atlanan kalem provadır. Kurulumun bitiş saatini kapı açılışına dayamayın; konuşmacı geçişi ve video içeriği olan bir programda provaya kendi başına bir blok ayırın. Söküm de aynı disiplinle planlanıyor. Çoğu mekân sözleşmesinde salonun boşaltılacağı saat yazılıdır ve gecikme, ertesi günün kirasına ya da cezai şarta bağlanır.
Kurulum gece yapılabilir mi? Kanunda gece saat 20.00'de başlıyor
Yapılabilir, ama süresi sınırlı. 4857 sayılı İş Kanununun 69 uncu maddesine göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren dönemi ifade ediyor; işveren bu aralığın içinde kendi gece dönemini tanımlayabiliyor. Maddenin üçüncü fıkrası net: işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 7 nci maddesi tanımı genişletiyor: çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması gece çalışması sayılıyor. Yani 18.00'de başlayıp 02.00'de biten bir kurulum vardiyası tamamıyla gece çalışması kabul ediliyor. İstisna dar. Aynı maddeye 2017'de eklenen düzenlemeye göre turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabiliyor. Turizm tarafında kapsam, Kültür ve Turizm Bakanlığından turizm işletmesi ya da turizm yatırımı belgesi verilen veya belediyeden turizm işletmesi belgesi alan tesislerde çalışan işçiler ile bu işyerlerinde alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerle sınırlı. Belgeli bir otelin balo salonunda kurulum yapan prodüksiyon ekibinin bu kapsama girip girmediği, ilişkinin alt işverenlik sayılıp sayılmadığına bağlı; yazılı onay almadan ve hukuki görüş sormadan bu istisnaya güvenmeyin. Turizm belgesi olmayan kongre merkezi, fuar alanı ya da fabrika sahasında istisna hiç yok. Sınırın parasal karşılığı da var: Yargıtay kararlarında, gece yedi buçuk saati aşan çalışmalar haftalık kırk beş saatlik sınır aşılmamış olsa bile fazla çalışma sayılıyor ve zamlı ücrete hak kazandırıyor. Bir de yaş sınırı var. Aynı Yönetmeliğin 5 inci maddesi, 20.00-06.00 saatleri arasındaki postalarda 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin çalıştırılmasını yasaklıyor; stajyer ve öğrenci desteğiyle çalışan ekiplerde bu madde sık ihlal ediliyor.
Tır kapıya kaçta yanaşabilir? İstanbul'da yük aracı saatleri
Gece kurulumunun tek sebebi salon takvimi değil, araç mevzuatı. İstanbul Büyükşehir Belediyesinin Karayolu Yük Taşımacılığı Yönergesi, Ulaşım Koordinasyon Merkezinin 14.07.2016 tarihli ve 2016/4-14 sayılı kararıyla kabul edildi; ekleri 2017/2-11 sayılı kararla güncellendi. Yönergenin 2 numaralı ekindeki tablo İstanbul geneli için şunu söylüyor: N2 (azami yüklü ağırlığı 3,5 tonu aşan, 12 tonu aşmayan), N3 (12 tonu aşan), O2, O3 ve O4 sınıfı yük taşıtlarının 06.00-10.00 ve 16.00-22.00 saatlerinde trafikteki seyrine izin verilmiyor; 10.00-16.00 ve 22.00-06.00 aralıklarında ise belge alınması şartıyla izin veriliyor. N1 ve O1 sınıfı araçlarla azami yüklü ağırlığı 5 tonu aşmayan N2 ve O3 sınıfı araçlar 24 saat izinli, yine belgeli. Söz konusu belge, Toplu Ulaşım Hizmetleri Müdürlüğünden alınan Yük Taşıma Aracı Güzergâh Kullanım İzin Belgesi ve yönergeye göre yük taşımacılığı yapılabilmesi için alınması zorunlu; fenni muayene süresi geçmiş araca belge düzenlenmiyor. Yasak saatte zorunlu bir taşıma çıkarsa yol büsbütün kapalı değil: Yük Taşıma Komisyonu, on günü geçmeyecek şekilde çalışma saati ve güzergâh belirleyerek izin belgesi düzenlettirebiliyor. Yönergenin 3 numaralı ekinde bölge bazlı kısıtlar da var; azami yüklü ağırlığı 40 tonu aşan yük taşıtları için Şişli, Beşiktaş, Beyoğlu, Fatih ve Kadıköy ilçe sınırları 24 saat yasak olarak işaretli. Pratik sonuç şu. Şehir merkezindeki bir otelde ya da tarihi bir mekânda yapılacak galanın tırı çoğunlukla 22.00'den sonra yanaşıyor, boşaltma 23.00'ü buluyor, kurulum da gece penceresinde başlıyor. UKOME kararları değişebiliyor; etkinlik tarihinden önce güncel karar ile güzergâh durumunu teyit edin.
Ekip üst üste kaç saat çalışabilir?
Üç sayı işinizi görüyor: 45, 11 ve 270. İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliğinin 4 üncü maddesine göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saat ve günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamıyor. Etkinlik işinin temposu haftaya eşit dağılmadığı için asıl araç denkleştirme. Yönetmeliğin 5 inci maddesi, tarafların yazılı anlaşmasıyla haftalık çalışma süresinin günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabileceğini, yoğunlaştırılmış haftadan sonraki dönemde daha az çalıştırılarak toplamın denkleştirileceğini söylüyor. Denkleştirme iki ay içinde tamamlanıyor, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabiliyor; turizm sektöründe süre dört ay, toplu iş sözleşmesiyle altı ay. Sınırın üstüne çıkıldığında fazla çalışma devreye giriyor. İş Kanununun 41 inci maddesine göre fazla çalışmanın her saati, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle; haftalık kırk beş saati aşmayan fazla sürelerle çalışmanın her saati yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödeniyor ve fazla çalışmanın toplamı yılda 270 saati geçemiyor. Onay şart. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinin 2017'de değişen 9 uncu maddesine göre yazılı onay, iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç doğduğunda alınıp özlük dosyasında saklanıyor; işçi otuz gün önceden yazılı bildirimle onayını geri alabiliyor. Bütçeyi şaşırtan ayrıntı ise ara dinlenmesinin çalışma süresinden sayılmaması. Kanunun 68 inci maddesi dört saate kadar çalışmalarda en az on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar olanlarda en az yarım saat, yedi buçuk saati aşanlarda en az bir saat ara dinlenmesi öngörüyor; on bir saatlik bir kurulum vardiyası bu haliyle sahada on iki saat demek. Sınırların kime uygulandığı da önemli: Çalışma Süreleri Yönetmeliğinin 11 inci maddesi, sınırlamaların işyerlerine ya da yürütülen işlere değil işçilerin şahıslarına ilişkin olduğunu yazıyor. Aynı teknisyen hafta içinde iki farklı iş için sahaya çıkıyorsa sayaç sıfırlanmıyor.
İki vardiya arasında kaç saat dinlenme gerekir?
On bir saat. Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 9 uncu maddesi, posta değişiminde işçilerin sürekli olarak en az on bir saat dinlendirilmeden çalıştırılamayacağını, bu hükmün postası değiştirilen işçilere de uygulanacağını yazıyor. Takvime çevirelim. Gece kurulumu saat 06.00'da bittiyse aynı ekip sahaya en erken 17.00'de dönebiliyor. Kapılar 19.00'da açılıyorsa etkinlik günü vardiyasını aynı kişilerle kurmanız mümkün değil, ikinci bir ekip gerekiyor. Yönetmeliğin 8 inci maddesi nöbetleşmeyi kurala bağlıyor: postalar, en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçilerin sonraki iş haftasında gündüz çalıştırılması suretiyle düzenleniyor, işin niteliği ile iş sağlığı ve güvenliği gözetilerek iki haftalık nöbetleşme de uygulanabiliyor. 4 üncü madde sürekli yürütülen işlerde 24 saatlik sürede en az üç posta öngörüyor, turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde bu sayı ikiye inebiliyor. 11 inci madde haftanın bir gününde 24 saatten az olmamak üzere ve nöbetleşme yoluyla hafta tatili verilmesini zorunlu tutuyor. 3 üncü madde ise çoğu ajansın atladığı bir belge işi: posta sayısı, her postanın işe başlama ve bitirme saatleri, postalarda çalışan işçilerin adları, ara dinlenmeleri ve hafta tatilleri düzenlenip işçilerin kolayca görüp okuyabileceği şekilde işyerinde ilan ediliyor. Planlarken kurulum, etkinlik günü ve söküm vardiyalarını aynı ekibe üst üste bindirmeyin. Üçüncü vardiya sökümün yapıldığı ve en çok yük taşınan vardiya; ekibin en yorgun olduğu an ile işin en ağır olduğu an tam orada çakışıyor.
Gece çalıştıracaksanız sağlık raporu gerekiyor mu?
Gerekiyor. İş Kanununun 69 uncu maddesi, gece çalıştırılacak işçilerin sağlık durumlarının gece çalışmasına uygun olduğunun işe başlamadan önce alınacak sağlık raporuyla belgelenmesini istiyor. Gece çalıştırılan işçiler en geç iki yılda bir defa işveren tarafından periyodik sağlık kontrolünden geçiriliyor ve kontrollerin masrafı işverene ait. Listeleri bölge müdürlüğüne verme yükümlülüğü 6331 sayılı Kanunun 37 nci maddesiyle kaldırıldı, ancak Postalar Yönetmeliğinin 12 nci maddesi bu listeleri Bakanlıkça istendiğinde sunmak üzere işyerinde bulundurmayı hâlâ zorunlu tutuyor. Asıl mesele kâğıt değil saha. Kurulum vardiyası pratikte birkaç saatliğine kurulan geçici bir şantiye: yüksekte çalışma var, asma yük var, forklift ve makaslı platform var, geçici elektrik var, üstelik bunların çoğu yapay aydınlatma altında ve gece yapılıyor. Ölçek fikri vermesi için somut bir veri: Sosyal Güvenlik Kurumunun 2024 iş kazası istatistiklerine göre inşaat sektöründe 86.736 kazalı kaydedildi ve bu sayı tüm iş kazalarının yüzde 11,8'ini oluşturdu; sektörde ölümlü iş kazası sayısı 552 olurken bu, tüm ölümlü iş kazalarının yüzde 29,1'ine denk geldi ve yüz bin çalışanda ölüm hızı 27,7 olarak hesaplandı. Etkinlik kurulumunda yapılan işlerin bir bölümü aynı risk ailesinden. Sahaya çıkmadan önce iş sağlığı ve güvenliği eğitim kayıtlarını, yüksekte çalışma ekipmanını ve gece aydınlatma planını kontrol edin. Bir kaza olursa 6331 sayılı Kanun gereği bildirim, kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılıyor.
Load-in keşfinde neye bakılır?
Keşfi gözle değil metreyle yapın. Sorulacaklar sırasıyla şunlar: yükleme rampası var mı, rampa hangi araç sınıfına uygun ve tırın yanaşma alanı manevraya yetiyor mu; yük kapısının net genişliği ve yüksekliği kaç santimetre; yük asansörünün kabin ölçüsü ve taşıma kapasitesi kaç kilogram; zeminin taşıma yükü ne kadar ve zemin koruma gerekiyor mu; tavan yüksekliği, asma noktaları ve rigging planı mekân tarafından onaylandı mı; forklift ya da makaslı platform sahaya girebiliyor mu, operatörün belgesi var mı; elektrik hangi saatte teslim ediliyor, pano nerede ve gücü ne kadar; mekânın kendi kurulum saat kısıtı var mı, örneğin otelde aynı gün başka bir toplantı ya da alışveriş merkezinde kapanış saati; boş kasa ve flight case için depolama alanı ayrılıyor mu; atık çıkışı ve çöp toplama saati ne; gece mekân tarafında güvenlik görevlisi ve teknik sorumlu bulunacak mı; söküm kaçta başlayıp kaçta bitecek ve gecikmenin sözleşmedeki karşılığı ne. Hepsi keşif formuna yazılır, çünkü kurulum planı ancak bu cevaplarla saat bazına iniyor. Mekân sözleşmesine de üç satır ekleyin: salonun teslim saati, gece erişim taahhüdü ve yasak saat ya da mekân kaynaklı gecikmede sorumluluğun kimde olduğu.
Kurulum takvimini nasıl kurarsınız?
Takvimi tek sayfada, saat bazında ve geriye doğru yazın. Kapı açılış saatinden başlayın; üstüne genel provayı, teknik provayı ve içerik testini koyun, sonra kurulum bitişini, ışık odaklama ile ses ölçümünü, LED ve dekoru, rigging ve sahneyi, yük boşaltmayı, tırın kapıya yanaşma saatini ve depodan hareket saatini ekleyin. İkinci sayfa ekip planı olsun: hangi vardiya kaçta başlıyor, gece vardiyası yedi buçuk saati aşıyor mu, iki vardiya arasında on bir saat kalıyor mu, ara dinlenmeleri hangi saatlerde kullandırılıyor, söküm ekibi ayrı mı. Üçüncü sayfa belgeler olsun: yük taşıma aracı güzergâh kullanım izin belgesi, gece çalışacak ekibin sağlık raporları, iş sağlığı ve güvenliği eğitim kayıtları, fazla çalışma onayları ve işyerinde ilan edilecek posta çizelgesi. Bu üç sayfa hazırsa kurulum gecesi sürpriz üretmiyor. Tales Event İstanbul merkezli çalışıyor ve Türkiye genelinde bayi toplantısından lansmana, gala gecesinden açılış törenine kadar prodüksiyonun tamamını tek ekiple yürütüyor: sahne ve podyum, ses sistemi, ışık, LED ekran, dekor, fuar standı ve simultane çeviri dahil. Mekânın adını, etkinlik tarihini, kapı açılış saatini ve salonun size kaçta teslim edileceğini iletin; saat bazlı bir kurulum takvimi, vardiya planı ve kalem bazlı bütçeyle dönelim.