Kısa yanıt: tek bir sayı aramayın, iki sayı var. Türkiye'de döşemelerin tasarımında esas alınan düzgün yayılı hareketli yük değerleri TS 498'in Çizelge 7'sinde veriliyor. Toplantı ve bekleme salonları, spor, dans ve sergi salonları, tiyatro ve sinemalar, mağazalar ve lokantalar aynı satırda: 5 kN/m², yani metrekarede 500 kilogram. Oturma yeri sabit olmayan tribünler 7,5 kN/m² (750 kg/m²) ile daha yüksek, konut ve büro döşemeleri 2 kN/m² ile daha düşük. Garajlar için verilen 5 kN/m² ise yalnızca toplam ağırlığı 2,5 tona kadar olan araçlar için geçerli. İkinci sayı sahada asıl sorunu çıkaran taraf: yükün tek noktaya bindiği değer. Bir makaslı platformun kataloğuna bakmak yeter. Genie'nin GS-1932 için yayımladığı spesifikasyonda makine ağırlığı 1.329 kg, azami teker yükü 651 kg, yüklü haldeki zemin basıncı ise 11,69 kPa. O 11,69 kPa metrekarede yaklaşık 1.190 kilograma denk geliyor, yani üzerinden geçtiği salonun tasarım değerinin iki katından fazlasına. Aşağıda yayılı yükle nokta yükünün farkı, salonun hangi kategoride projelendirildiğini nasıl soracağınız, forklift ve platform aks yükleri, sahne ile LED ekranın yükü kaç ayağa bindirdiği, salona araç sokmanın çizgisi ve yük dağıtıcı plaka hesabı var.
Zemin kaç kilo taşır? TS 498'in verdiği sayı neyi anlatıyor
TS 498, Yapı Elemanlarının Boyutlandırılmasında Alınacak Yüklerin Hesap Değerleri standardı, düşey hareketli yükleri kullanma şekline göre grupluyor. Kasım 1997 metnindeki Çizelge 7'ye göre camiler, tiyatro ve sinemalar, spor, dans ve sergi salonları, oturma yeri sabit olan tribünler, toplantı ve bekleme salonları, mağazalar, lokantalar, kütüphaneler, arşivler ve hafif ağırlıklı atölyeler tek bir satırda toplanıyor: 5 kN/m². Umuma açık yapılarda büro, hastane, okul, tiyatro ve kütüphane merdivenleri de aynı değerde. Konut, teras, oda ve koridorlar ile bürolar 2 kN/m², hastane muayene odaları, sınıflar, yatakhaneler ve anfiler 3,5 kN/m², oturma yeri sabit olmayan tribünler 7,5 kN/m². Standardın hareketli yük tanımı etkinlik işi için doğrudan anlamlı: 0.2.1 inci madde, zati yükler dışındaki insan, mobilya, depolama malzemesi, makina, araç, gereç, vinç, rüzgar ve kar yüklerini hareketli yük sayıyor. Yani sahneniz, LED ekranınız, forkliftiniz ve davetliniz aynı hesabın içinde. Değerin anlamı ise sık yanlış okunuyor. 500 kg/m², 10 metrekarelik bir alanın eşit yayılmış 5 ton taşıyabildiğini söyler. O 5 tonun bir köşeye yığılabileceğini söylemez.
Yayılı yük mü, nokta yükü mü? Aynı tonaj iki farklı sonuç verir
TS 498'in Çizelge 7'si düzgün yayılı değerleri verir, döşeme için ayrı bir tekil yük çizelgesi içermez. Avrupa tarafında bu ikinci sayı açıkça tanımlı. EN 1991-1-1 standardının Çizelge 6.2'si her kullanım kategorisi için iki değeri birlikte veriyor: genel etkiler için düzgün yayılı qk ve yerel etkiler için tekil yük Qk. Standardın 6.3.1.2 maddesindeki nota göre tekil yük döşemenin herhangi bir noktasında, normalde 50 mm kenarlı bir kare alan üzerinde etkitiliyor. İnsanların toplandığı alanlarda Qk 3,5 kN ile 7,0 kN arasında seçilebiliyor. 4 kN yaklaşık 410 kilogram demek ve bu yük 50 x 50 milimetrelik, yani 25 santimetrekarelik bir yüzeye biniyor. Etkinlik ekipmanı tam bu ölçekte çalışıyor. Bir podyum ayağı, bir ground support kulesinin taban plakası, bir LED kasasının arka ayağı hep birkaç santimetrekarelik temas yüzeyiyle oturuyor. Zemin sorunları bu yüzden neredeyse hiç toplam tonajdan çıkmaz. Tonajın kaç noktaya bölündüğünden çıkar.
Salonunuz hangi kategoride projelendirildi? C2 ile C5 arasındaki fark
EN 1991-1-1'in Çizelge 6.1'i insanların toplandığı alanları beş alt gruba ayırıyor ve bu ayrım bir etkinlik planlamacısının işine doğrudan yarıyor. C1, masalı alanlar; okullar, kafeler, lokantalar, yemek salonları, resepsiyon alanları. C2, sabit koltuklu alanlar; tiyatro ve sinema salonları, konferans salonları, anfiler, bekleme salonları. C3, insanların engelsiz hareket ettiği alanlar; müzeler, sergi salonları, otel ve hastanelerin giriş alanları. C4, fiziksel aktivitenin mümkün olduğu alanlar; dans salonları, jimnastik salonları ve sahneler. C5, büyük kalabalığa açık alanlar; konser salonları, tribünlü spor salonları, teraslar. Çizelge 6.2'deki karşılıkları da ayrışıyor: C2 için qk 3,0 ile 4,0 kN/m², C3 için 3,0 ile 5,0, C4 için 4,5 ile 5,0, C5 için 5,0 ile 7,5. Standardın kendi notu asıl meseleyi söylüyor: C2, C3 ve C4 sayılabilecek alanlar, öngörülen kullanıma göre işveren ya da ulusal ek kararıyla C5 olarak sınıflanabilir. Sahadaki karşılığı şu. Sabit koltuklu bir konferans salonunun koltuklarını kaldırıp yerine ayakta duran bir kalabalık koyduğunuzda, salonu projelendirildiği kategoriden farklı bir kategoride kullanmaya başlıyorsunuz. Mekâna sorulacak cümle de bu kadar kısa: bu döşeme hangi hareketli yük değeriyle projelendirildi?
En ağır yükü davetli değil kurulum ekipmanı kuruyor
Salonun zemininin en zorlu saatleri kurulum saatleridir. İki ekipman öne çıkıyor. Birincisi makaslı platform. Genie'nin GS-1932 için yayımladığı spesifikasyonda makine ağırlığı 1.329 kg, azami teker yükü 651 kg, teker temas basıncı 1.099 kPa, yüklü haldeki zemin basıncı 11,69 kPa olarak veriliyor. Aynı ailedeki GS-1930'da bu değerler 1.456 kg, 662 kg ve 13,6 kPa. Teker yükünü temas basıncına bölerseniz tek tekerin zeminle buluştuğu alanın 60 santimetrekare mertebesinde olduğunu görürsünüz. 651 kilogram, bir avuç kadar yere biniyor. İkincisi forklift. EN 1991-1-1 forkliftleri FL1'den FL6'ya altı sınıfa ayırıyor ve en küçüğü olan FL1 için net ağırlığı 21 kN, kaldırma yükünü 10 kN veriyor. Çizelge 6.6'ya göre FL1'in statik düşey aks yükü 26 kN, yani yaklaşık 2,65 ton. Standart bu değeri dinamik büyütme katsayısıyla artırmayı istiyor: havalı lastikte 1,40, dolgu lastikte 2,00. Dolgu lastikli bir FL1 forklift tek aksta 52 kN, kabaca 5,3 tonluk bir yük demek. Hızlanma ve yavaşlamadan doğan yatay yük de düşey aks yükünün yüzde 30'u kadar alınabiliyor. Mevzuat tarafı da zemine bakmayı istiyor: 25/4/2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-II 3.1.1 inci maddesi, yük kaldırmak için tasarlanmış seyyar veya sökülüp takılabilir ekipmanların zemin özellikleri de dikkate alınarak öngörülen bütün kullanım şartlarında sağlam ve kararlı kullanılmasını şart koşuyor.
Sahne ve LED ekran: yük kaç ayağa biniyor?
Bir sahne platformunun kataloğundaki taşıma kapasitesi ile salonun taşıma kapasitesi iki ayrı sayıdır, sahada sık sık birbirine karışır. Prolyte'ın StageDex serisinde bütün deckler 750 kg/m² yük kapasitesiyle veriliyor. Bu sayı deckin kendi üstünde ne taşıyacağını söyler, o yükün ayaklardan zemine nasıl indiğini söylemez. 4 metrekarelik bir modülün üstündeki 3 ton, dört ayağa bindiğinde ayak başına 750 kilogram eder ve her ayağın temas yüzeyi birkaç santimetrekaredir. LED tarafında hesap daha somut. ROE Visual'in Black Pearl BP2 paneli 500 x 500 x 90 mm ölçüsünde ve panel başına 9,35 kg, yani metrekarede yaklaşık 37 kilogram. 6 x 3 metrelik bir LED duvar 18 metrekare eder, yalnızca paneller 670 kilogramı geçer. Üstüne taşıyıcı kasa, ground support kulesi, motorlar, kablo ve denge ağırlıkları biniyor. Toplam birkaç tonu bulabiliyor ve bu birkaç ton, kulenin dört ya da altı taban plakasından zemine iniyor. Hesaba oturduğunuzda ilk bakacağınız yer toplam ağırlık değil, taban plakası sayısı ve plakaların ölçüsü.
Salona araç sokulur mu? 2,5 tonluk çizgi ve iki kategori
Lansmanlarda en sık sorulan soru bu. TS 498'in garajlar satırı bir sınır çiziyor: 5 kN/m² değeri toplam ağırlığı 2,5 tona kadar olan araçlar için veriliyor. Büyük SUV ve elektrikli modellerde bu çizginin üstüne çıkmak kolay, o yüzden ilk iş aracın ruhsatındaki azami yüklü ağırlığı okumaktır. EN 1991-1-1 ayrımı daha da netleştiriyor. Çizelge 6.7'ye göre Kategori F, brüt ağırlığı 30 kN'a kadar olan hafif araçların trafik ve park alanları; Kategori G ise brüt ağırlığı 30 kN ile 160 kN arasında olan orta ağırlıkta araçların geçiş güzergâhları ve teslim alanları. Çizelge 6.8 Kategori F için qk değerini 1,5 ile 2,5 kN/m², aks yükü Qk'yı 10 ile 20 kN arasında veriyor; Kategori G için qk 5,0 kN/m², Qk 40 ile 90 kN arasında. Aks yükünün uygulanma biçimi de tanımlı: F kategorisinde 100 mm, G kategorisinde 200 mm kenarlı iki kare yüzeye etkitiliyor. Sahadaki pratik karşılığı üç madde. Bir, aracı motoru çalışır halde sürerek değil, iterek ya da elektrikli bir çekiciyle konumlandırın, çünkü fren ve hızlanma yatay yük üretiyor. İki, tekerlek izi boyunca kontrplak ya da kompozit geçiş yolu serin, ağırlığı dört temas noktasından geniş bir alana yayın. Üç, mekânın iç yönergesinde yakıt seviyesine ve akü kutbunun sökülmesine dair şart olup olmadığını yazılı sorun.
Yük dağıtıcı plaka hesabı: gereken alanı nasıl bulursunuz?
İlk yaklaşım tek bir bölme işlemi. Noktaya binen yükü döşeme için verilen izinli değere bölün, gereken dağıtım alanını bulun. Diyelim ki bir ground support kulesinin taban plakasına 800 kilogram biniyor ve salonun döşemesi 500 kg/m² için projelendirilmiş. 800 bölü 500 eşittir 1,6; o yükün en az 1,6 metrekarelik bir alana yayılması gerekiyor, yani kabaca 1,3 x 1,3 metrelik bir plaka. Tek bir kalın plaka her zaman doğru cevap değil, çünkü yeterince rijit olmayan bir plaka yükü yine ortada toplar. Sahada iki katmanlı çözüm yaygın: altta geniş bir kontrplak ya da çelik plaka, üstte yükü alt plakanın merkezine taşıyan daha küçük bir ara plaka. Üç uyarıyı not edin. Birincisi, bu bölme işlemi bir ön kontrol; nihai kararı mekânın statik projesini gören inşaat mühendisi verir. İkincisi, kolon dibi ile açıklık ortası aynı yer değil, ağır noktaları kolon ve kiriş akslarına yakın kurmak neredeyse her zaman daha güvenli. Üçüncüsü, altta ne olduğu önemli; bodrum otoparkın, teknik galerinin ya da havalandırma boşluğunun üstündeki alanlar ayrı bir hesap istiyor.
Depoda ya da showroom'da etkinlik: kullanım amacı değişikliği ve teklifte isteyecekleriniz
Son yılların sevilen mekânları eski depolar, hangarlar ve showroom'lar. Burada zemin hesabının yanına imar tarafı ekleniyor. 3 Temmuz 2017 tarihli ve 30113 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 4 üncü maddesi esaslı tadilatı tanımlarken, yapının taşıyıcı unsurunu etkileyen veya kullanım amacını değiştiren işlemleri bu kapsama alıyor ve parantez içinde net bir cümle kuruyor: esaslı tadilat, ruhsata tabidir. Tek seferlik bir etkinlik ile mekânın kalıcı olarak etkinlik mekânına dönüştürülmesi arasındaki fark burada başlıyor, ikincisi ruhsat işi. Deprem tarafında da sayılar farklı. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin Tablo 4.3'ü hareketli yük kütle katılım katsayısını kullanım amacına göre veriyor: depo ve antrepoda 0,80; okul, öğrenci yurdu, spor tesisi, sinema, tiyatro, konser salonu, ibadethane, lokanta ve mağazada 0,60; konut, işyeri, otel, hastane ve otoparkta 0,30. Aynı bina, hangi amaçla projelendirildiğine göre farklı bir deprem kütlesiyle hesaplanmış oluyor. Mekân yazışmasında ve teklifte şu yedi satırı yazılı isteyin: döşemenin projelendirildiği hareketli yük değeri (kN/m² ya da kg/m²), mekânın kendi yükleme talimatı varsa metni, araç girişine izin verilen alanlar ve azami araç ağırlığı, forklift ile makaslı platformun geçeceği güzergâh ve o güzergâhın izinli yükü, ağır noktaların kolon aksına göre konumu, yük dağıtıcı plaka ölçüleri ile zemin koruma malzemesi, bodrum ve teknik hacimlerin üstündeki alanlar için ayrıca statik onay. Buradaki bilgiler genel çerçeveyi veriyor; somut yük planınızı mekânın statik projesiyle birlikte inşaat mühendisinize okutun. Tales Event İstanbul merkezli çalışıyor ve Türkiye genelinde bayi toplantısı, lansman, gala gecesi, açılış ve mezuniyet törenlerinde sahne, ses, ışık, LED ekran ve dekor kurulumunu tek elden yürütüyor. Mekânın adını, kurmak istediğiniz sahne ve ekran ölçülerini, varsa salona sokulacak aracı yazın; yük dökümü, taban plakası planı ve zemin koruma listesiyle dönelim.