Kısa yanıt: salonda ses anlaşılmıyorsa sorun çoğu zaman hoparlörün gücünde değil, salonun çınlama süresinde ve arka plan gürültüsünde. Binaların Gürültüye Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 31 Mayıs 2017, sayı 30082) konferans salonu ve oditoryumlarda çınlama süresini 1,0 saniyenin altında, mekân içi gürültü düzeyini de C kalite sınıfında 35 dBA'da sınırlıyor. Büro binalarındaki toplantı odalarında istenen çınlama 0,6 ile 0,8 saniye, telekonferans odalarında 0,2 ile 0,4 saniye. Mermer zeminli, camlı, yüksek tavanlı bir balo salonunda bu değer rahatlıkla 2 saniyenin üzerine çıkar ve o noktadan sonra sisteme watt eklemek anlaşılırlığı artırmaz, üst üste binen yansımaları büyütür. Çünkü kulağa gelen ses iki parçadan oluşur: hoparlörden doğrudan gelen ses ve yüzeylerden dönen yansımalar. Gain yükseldiğinde ikisi birlikte yükselir, aradaki oran değişmez. Değişmesi için ya kaynağı dinleyiciye yaklaştırmanız ya salona yutucu yüzey eklemeniz ya da gürültü tabanını düşürmeniz gerekir. Aşağıda çınlama süresinin yönetmelikte hangi mekân için kaç saniye olduğu, Sabine formülüyle üç dakikada yapılan kontrol, arka plan gürültüsünün sınırları, teknik şartnameye yazılacak STI hedefi ve salonu değiştirmeden anlaşılırlığı yükselten beş müdahale var.
Ses anlaşılmıyorsa sorun hoparlörde mi salonda mı?
Belirtiye bakarak ayırabilirsiniz. Sözcük sonları kayboluyor, heceler üst üste biniyor ve arka sıralarda konuşma bulanıklaşıyorsa sorun çınlamadadır. Konuşma net ama sürekli bir uğultunun altında kalıyorsa sorun gürültüdedir. İkisinin fiziği de farklı. Doğrudan ses mesafeyle zayıflar, yansıyan alan ise salonun her yerinde kabaca aynı kalır; belirli bir mesafeden sonra yansımalar baskın hale gelir. Sesi açmak bu dengeyi değiştirmez. Sahada en sık görülen tablo şu: ilk on sırada her şey yolunda, salonun ortasından sonra sunum takip edilemiyor, teknik ekip de seviyeyi yükselterek çözmeye çalışıyor. Yükselen seviye yansıyan alanı da büyüttüğü için tablo kötüleşir. Doğru hamle kutu eklemek değil, kaynağı dinleyiciye yaklaştırmak ve yansımayı azaltmaktır.
Çınlama süresi nedir, yönetmelik kaç saniye istiyor?
Binaların Gürültüye Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik reverberasyon zamanını tanımlıyor: hacim içinde faaliyette olan bir ses kaynağının susmasından itibaren ses basınç düzeyinin 60 dB azalması için geçen süre. Yönetmeliğin EK E Tablo E.2'si sınırları mekân türüne göre veriyor. Tiyatro, konferans salonu ve oditoryumda çınlama 1,0 saniyenin altında olacak. Sinema salonlarında 0,2 ile 0,4 saniye, büro binalarındaki toplantı odalarında 0,6 ile 0,8 saniye, telekonferans odalarında 0,2 ile 0,4 saniye, lokanta ve yemek alanlarında 0,6 ile 0,9 saniye isteniyor. Spor salonları ve alışveriş merkezlerinde üst sınır 2,0 saniye; yani bu mekânlar konuşma için baştan dezavantajlı. Yönetmeliğin 17 nci maddesi kalite eşiğini de koyuyor: yeni yapılacak binalarda en az C, esaslı tadilat durumunda en az D kalite sınıfı sağlanacak. Aynı madde eğitim yapıları, sağlık tesisleri, büro binaları, lokantalar, tüm sirkülasyon alanları, kütüphaneler, terminaller, kamu tesisleri ve spor salonlarında tavan kaplamasının gürültü azaltım katsayısının (NRC) en az 0,75 olmasını istiyor. Kültürel tesisler bu listede yok, orada denetim doğrudan çınlama süresi üzerinden yürüyor.
Salonun çınlaması nasıl hesaplanır? Sabine ile üç dakikalık kontrol
Klasik yöntem Sabine formülü: çınlama süresi, 0,161 ile hacmin çarpımının toplam ses yutum alanına bölümüdür. Hacim metreküp, yutum alanı metrekare sabin cinsinden girer. 20 metreye 15 metre, 4 metre tavan yükseklikli bir balo salonunu ele alalım. Hacim 1.200 metreküp. Çınlamayı 1,0 saniyenin altında tutmak için gereken yutum alanı 0,161 çarpı 1.200, yani yaklaşık 193 metrekare sabin. Salonun toplam yüzeyi 880 metrekare. Mermer zemin, alçı duvar ve cam ağırlıklı bir yüzey takımında ortalama yutuculuk 0,1 dolayında kalır; bu da 88 metrekare sabin ve 2,2 saniyeye yakın bir çınlama demek. Tavanı 0,75 NRC değerli akustik kaplamayla çözülmüş bir salonda yalnızca tavandan 225 metrekare sabin gelir ve hesap 0,9 saniyeye iner. Kiralık kurulumda tavana dokunamazsınız, fark halı, drape ve yumuşak sandalyeden çıkar. Mevcut salonda ölçüm de mümkün: yönetmeliğin atıf yaptığı TS EN ISO 3382-2 sıradan odalarda, TS EN ISO 3382-1 gösteri mekânlarında çınlama ölçümünü tanımlıyor. Kaba bir ön kontrol için boş salonun ortasında tek el çırpması bile fikir verir.
Arka plan gürültüsü kaç dBA olmalı?
Aynı yönetmeliğin EK E Tablo E.1'i mekân içi gürültü düzeyini sınırlıyor. Tiyatro, konferans salonu ve oditoryumda izin verilen eşdeğer gürültü düzeyi C kalite sınıfında 35 dBA, A sınıfında 30 dBA. Konser salonlarında C sınıfı için istenen değer 25 dBA gibi çok daha sıkı bir rakam. Büro binalarındaki toplantı odalarında C sınıfı 35 dBA, alışveriş merkezlerinde 55 dBA. Karşılaştırma için: ABD'de sınıf akustiğini düzenleyen ANSI/ASA S12.60 standardı, hacmi 283 metreküpe kadar olan dersliklerde arka plan gürültüsünü 35 dBA, çınlamayı 0,6 saniyeyle sınırlıyor, 283 ile 566 metreküp arasında çınlama sınırı 0,7 saniyeye çıkıyor. Sahada bu değerleri bozan üç kaynak var: iklimlendirme santrali, LED ekran ile dimmer fanları, bir de yan salondaki program. Provayı klima kapalıyken yapıp salonu dolu ve sistemleri çalışır halde teslim etmek, en sık tekrarlanan hata. Tahliye tarafı da gürültü tabanına bağlı: Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğin 81 inci maddesi sesli uyarı cihazlarının düzeyinin ortalama ortam ses düzeyinin en az 15 dBA üzerinde olmasını istiyor ve ölçümü yerden 150 santimetre yükseklikte yaptırıyor.
Teknik şartnameye ne yazılır? Konuşma anlaşılırlığı ve STI
Çınlama ile gürültüyü tek sayıda birleştiren ölçüt konuşma iletim indeksi, kısaca STI. IEC 60268-16 bu indeksi tanımlıyor ve niteleme bantlarına ayırıyor; bantlar kullanım alanlarıyla eşleşiyor. 0,70 üzeri tiyatro ve konuşma ağırlıklı salonlara, 0,66 ile 0,70 arası telekonferansa, 0,62 ile 0,66 arası dersliklere, 0,50 ile 0,58 arası alışveriş merkezi anons sistemlerine karşılık geliyor. 0,42'nin altındaki değerler anons sistemleri için uygun sayılmıyor. Ölçüm sahada STIPA test sinyaliyle dakikalar içinde yapılıyor ve izleyici bölgesinden birkaç noktada tekrarlanıyor. Teklif ve şartnamede watt konuşmak yerine ölçülebilir hedef koymanın yolu bu. Konuşma ağırlıklı bir kongrede izleyici bölgesinin tamamı için en düşük STI değerini şartnameye yazarsanız, kurulum sonrası tartışma kulağa değil ölçüme dayanır.
Salonu değiştirmeden anlaşılırlık nasıl yükseltilir?
Beş müdahale sırayla işe yarar. Bir: kaynağı dinleyiciye yaklaştırın. Uzun salonlarda sahne hoparlörünü zorlamak yerine salonun ortasına gecikmeli (delay) hat kurmak doğrudan sesi kazandırır. İki: yönlendirmeyi kontrol edin. Dikey açısı sıkı bir line array ya da doğru eğimle kurulmuş point source kutu sesi arka duvara ve tavana değil koltuklara gönderir; boşa giden enerji yansıma olarak geri döner. Üç: seviye disiplini. Ölçüm cihazı üreticilerinin uygulama notları anonsta en iyi anlaşılırlığı 70 ile 80 dB ses basıncı bandında gösteriyor; bunun çok üzerine çıkmak yansıyan alanı da büyüttüğü için kazanç getirmiyor. Dört: mikrofon seçimi. Yaka ve kulak üstü mikrofon kaynağa yakın çalıştığı için sinyal gürültü oranını yükseltir, geri besleme payını genişletir. El mikrofonunu çenesinden yirmi santim uzakta tutan konuşmacı en iyi sistemi bile zorlar. Beş: yumuşak yüzey ekleyin. Arka ve yan duvarlara asılan pilili drape, sahne halısı, giydirilmiş sandalye ve kalabalığın kendisi çınlamayı düşürür. Boş salonda yapılan provanın dolu salondan kötü duyulmasının sebebi de bu.
Keşifte mekâna sorulacak altı soru
Bir: binanın akustik projesi ya da mimari akustik raporu var mı? Yönetmelik yapı ruhsatına tabi binalarda ses yalıtımının akustik projeye uygun yapılmasını istiyor, belge yeni tesislerin çoğunda dosyada duruyor. İki: salonun çınlama süresi ölçüldü mü, hangi frekanslarda kaç saniye? Üç: tavan kaplamasının NRC değeri kaç? Dört: iklimlendirme tam kapasite çalışırken salonun gürültü düzeyi kaç dBA? Beş: yan salonda aynı gün program var mı, iki salonu ayıran hareketli bölme duvarın yalıtımı ne? Yönetmeliğin 19 uncu maddesi ses yükseltici sistem kullanılan mekânlarda yalıtım değerlerinin hesapla belirlenmesini istiyor, ama hareketli bölmeler sabit duvarların performansına genelde yaklaşamaz. Altı: delay hoparlör ve drape için asma noktası var mı, yükü kim onaylıyor? Bu altı yanıt, salonun konuşma için uygun olup olmadığını sözleşme imzalanmadan gösterir.
Program tipine göre hedefi baştan belirleyin
Konuşma ağırlıklı bir kongrede hedef kısa çınlama ve düşük gürültü tabanıdır: 1,0 saniyenin altı, 35 dBA ve izleyici bölgesinde ölçülmüş yüksek bir STI. Canlı müzikli bir gala gecesinde tablo değişir, çünkü tamamen ölü bir salon müziği cansız duyurur; denge sahne önündeki konuşma bölümleriyle kurulur. Ödül gecesi gibi karma programlarda iki ayrı yaklaşım gerekir: konuşma için yakın ve yönlendirilmiş, müzik için geniş kaplama. Erişilebilirlik boyutunu da atlamayın. Dünya Sağlık Örgütünün Mart 2021'de yayımladığı Dünya İşitme Raporuna göre bugün yaklaşık 1,5 milyar kişi bir ölçüde işitme kaybıyla yaşıyor ve 2050'de bu sayının 2,5 milyara, yani her dört kişiden birine çıkması bekleniyor. Salondaki anlaşılırlık, davetlilerin bir bölümü için konfor değil takip edebilme şartı. Tales Event İstanbul merkezli çalışıyor ve Türkiye genelinde kongre, bayi toplantısı, lansman, gala gecesi ile açılış törenlerinde ses sistemi, sahne, ışık, LED ekran ve simultane çeviri kurulumunu tek elden yürütüyor. Salonunuzun ölçülerini ve program akışını paylaşın; çınlama hedefini, hoparlör yerleşimini ve gerekiyorsa drape planını içeren bir teklifle dönelim.