Kısa yanıt: bir trussun kaç kilo taşıdığını marka değil, iki şey belirler; açıklık ve yükü kaç noktaya böldüğünüz. Üreticinin sertifikalı yük tablosu bunu satır satır yazar. Prolyte'ın H30V serisi için yayımladığı TÜV NORD onaylı yük tablosunda aynı truss 4 metre açıklıkta ortadan tek noktada 1.298,1 kg taşırken, 10 metrede 563,2 kg'a, 12 metrede 466,5 kg'a düşüyor. Aynı 10 metrelik açıklıkta yükü beşte bir noktalarında dört parçaya bölerseniz toplam kapasite yaklaşık 952 kg'a çıkıyor. Türkiye tarafında konu tavsiye değil, mevzuat: 25/4/2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin EK-III 2.2.1 inci maddesi, kaldırma ve iletme ekipmanlarının beyan edilen yükün en az 1,25 katını güvenle kaldırıp askıda tutabilecek güçte olmasını istiyor. Aynı yönetmeliğin 7 nci maddesi ise güvenliği kurulma şartlarına bağlı ekipmanın her yer değişikliğinde kontrol edilmesini ve işletme dışında kullanıldığında son kontrol belgesinin ekipmanla birlikte bulundurulmasını şart koşuyor. Her etkinlik yeni bir yer demek. Aşağıda açıklık hesabı, kilogram cinsinden yük listesi, motor sınıfları, ikincil emniyet ve teklifte yazılı isteyecekleriniz var.
Kaç kilo asılır? Cevabı marka değil, açıklık belirler
Truss kapasitesini konuşurken ilk soru şu olmalı: açıklık kaç metre? Truss, iki ucundan desteklenen bir kiriş gibi davranır ve açıklık büyüdükçe taşıyabildiği yük hızla düşer. Prolyte'ın H30V serisi için yayımladığı TÜV NORD onaylı yük tablosu bunu net gösteriyor. 4 metre açıklıkta ortadan tek nokta yükü 1.298,1 kg, düzgün yayılı yük ise metrede 485,3 kg. 8 metrede tek nokta yükü 700,6 kg'a, 10 metrede 563,2 kg'a, 12 metrede 466,5 kg'a iniyor. Yükü kaç noktaya böldüğünüz de sonucu değiştirir. Aynı 10 metrelik açıklıkta ortadan tek nokta 563,2 kg taşırken, üçte bir noktalarında iki noktaya bölünen yükte nokta başına 407,6 kg yani toplam yaklaşık 815 kg, beşte bir noktalarında dört noktada ise nokta başına 238 kg yani toplam yaklaşık 952 kg taşınabiliyor. Tablonun dipnotları en az sayılar kadar önemli. Değerler yalnızca statik yükler için, yalnızca iki ucundan desteklenen tek açıklık için ve tabloda gösterilen kesit yönü için geçerli; trussun kendi ağırlığı hesaba dahil edilmiş; bunun dışındaki her statik sistem ayrı bir yapısal hesap istiyor. Sarkmayı da atlamayın: aynı tabloda 10 metre açıklık tam yükte 114 mm, 12 metre 164 mm sarkıyor. LED ekranın üst kenarının düz durmasını bekliyorsanız bu iki rakama bakın.
Yük listesini kilogramla yazın: ne asıyorsunuz?
Truss seçimi, asılacakların toplamı bilinmeden yapılamaz. Liste tek tek çıkar. Ağır sınıf bir hareketli kafa fikstür, örneğin Robe MegaPointe, kiralama kataloglarında 22 kg olarak veriliyor; on iki fikstür 264 kg demek. LED tarafı daha da nettir. ROE Visual Black Pearl BP2 panelinin ölçüsü 500x500x90 mm, ağırlığı panel başına 9,35 kg, yani metrekarede yaklaşık 37 kg. 6 x 3 metrelik bir LED duvar 18 metrekare eder ve yalnızca paneller 670 kg'ın üzerine çıkar. Listeye eklenecek kalemler bitmedi: trussun kendi ağırlığı (H30V'de metrede yaklaşık 6,3 kg, 10 metrelik açıklıkta 63 kg), motorlar ve zincir torbaları, sapanlar, kilitler, güvenlik halatları, güç ve data kabloları, hoparlör askı bumları, varsa branda ve markalama. Kabloların ağırlığı listede en sık atlanan kalemdir ve büyük bir LED duvarda tek başına yüzlerce kilo tutabilir. Toplamı çıkardıktan sonra yük tablosuna dönün ve iki soruyu sorun: bu yük kaç noktaya bölünüyor, o noktalar trussun neresine geliyor? Yükün ortada toplanması ile beş noktaya yayılması arasındaki kapasite farkı, aynı truss ve aynı açıklıkta iki katına yakındır.
1,25 kat kuralı ve beyan yükü: mevzuattaki asgari çıta
Türkiye'de asma yükünün çerçevesi, 25/4/2013 tarihli ve 28628 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nde. EK-III'ün 2.2.1 inci maddesi şunu söylüyor: standartlarda aksi belirtilmediği sürece, kaldırma ve iletme ekipmanları beyan edilen yükün en az 1,25 katını etkili ve güvenli bir şekilde kaldıracak ve askıda tutabilecek güçte olur ve bunların bu yüke dayanıklı ve yeterli yük frenleri bulunur. Aynı ekin Tablo 2 dipnotları hesabı somutlaştırıyor: vinçlerin periyodik kontrolünde statik deney yükü beyan edilen yükün en az 1,25 katı, dinamik deneyde ise en az 1,1 katı olmalı. Bir başka dipnot beyan yükünü tanımlıyor. Beyan yükü, kaldırma aracında işveren tarafından beyan edilen kaldırılacak maksimum ağırlıktır; kapasitesinin altında kullanılacak kaldırma araçlarında bu azami yük görünecek şekilde işaretlenir ve beyan edilen yükün üstünde bir ağırlık kaldırılacaksa ekipman yeni yük miktarı esas alınarak muayene ve deneye tabi tutulur, aksi halde kullanılamaz. EK-I'in 3.2.2 nci maddesi işaretlemeyi ayrıca zorunlu tutuyor: kaldırılabilecek maksimum yük açıkça görünecek şekilde işaretlenir. 3.2.2.1 inci madde aynı şartı sapan ve kilit gibi kaldırma aksesuarları için tekrarlıyor. Sahadaki karşılığı tek cümle: üzerinde yük etiketi olmayan aksesuar kullanılmaz.
Her yer değişikliğinde kontrol: sahaya hangi belge gelir?
Etkinlik işinde en çok atlanan hüküm yönetmeliğin 7 nci maddesidir. Birinci fıkranın (a) bendi, iş ekipmanının güvenliğinin kurulma ve montaj şartlarına bağlı olduğu durumlarda, ekipmanın kurulmasından sonra ve ilk defa kullanılmadan önce ve her yer değişikliğinde yetkili kişiler tarafından kontrol edilmesini, doğru kurulduğunu ve güvenli şekilde çalıştığını gösteren belge düzenlenmesini istiyor. Her etkinlik yeni bir yerdir. İkinci fıkra da net: iş ekipmanı işletme dışında kullanıldığında, yapılan son kontrol ile ilgili belge de ekipmanla birlikte bulundurulur. Yani motorun periyodik kontrol raporu depoda değil, salonda olmalı. Periyot EK-III Tablo 2'de veriliyor: kaldırma ve iletme araçları için standartlarda süre belirtilmemişse yılda bir. Tabloda referans gösterilen standartlar arasında zincir sapanlar için TS EN 818-6+A1, çelik halatların kullanımı için TS ISO 4309, elektrikli kaldırma üniteleri için FEM 9.755 gibi başlıklar var. EK-III 2.2.2 nci maddeye göre bu kontrolleri makine mühendisleri ile makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapar. Raporun geçerliliği de şarta bağlı: 13 üncü maddeye göre periyodik kontrol raporlarında Bakanlık kayıt numarası bulunmalı, kayıt numarası almayanların düzenlediği raporlar geçersiz sayılır. Takip tarafı da dijitalleşti; 23/12/2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle EKİPNET, periyodik kontrollere ilişkin iş ve işlemlerin kaydı ve izlenmesi için İSG-KATİP içinde bir modül olarak tanımlandı.
Yükün altında insan olur mu? EK-II 3.1.3 ve yüzde 50 kuralı
Yönetmeliğin EK-II bölümündeki 3.1.3 üncü madde kısa ve bağlayıcı: teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün altında insan bulunmaması için gerekli tedbir alınır, çalışanların bulunabileceği korunmasız çalışma yerlerinin üzerinden yük geçirilmez, bunun mümkün olmadığı hallerde uygun çalışma yöntemleri belirlenir ve uygulanır. 3.2.6 ncı madde bir adım daha atıyor: tehlikeli bölgeye giriş engellenmedikçe veya yükün güvenli bir şekilde askıda kalması sağlanmadıkça askıdaki yük gözetimsiz bırakılmaz. Ekipman tarafında uluslararası pratik zincirli vinçleri sınıflara ayırır. D8 sınıfı bir vinç, altı boşaltılmış alanda yük kaldırıp indirmek için tasarlanır; D8 Plus ve C1 sınıfları ise insan üzerinde yük tutmaya yönelik çift fren ve ek emniyet düzenekleriyle üretilir. Almanya tarafındaki referans belge DGUV Vorschrift 17, Avrupa tarafında ise EN 17206. Bu standarda göre üretilen vinçler üreticinin belirlediği bir Entertainment Load Limit taşır; limit, tek vinçle altında kimsenin bulunmadığı bir kaldırmadan çok vinçle insan uçurmaya kadar uzanan altı kullanım sınıfı üzerinden, endüstriyel çalışma yükünden yüksek bir emniyet katsayısıyla hesaplanır. Somut rakam Birleşik Krallık'taki Technical Standards for Places of Entertainment belgesinin K2.32 maddesinden geliyor: standart endüstriyel vinçler insan üzerinde yük taşımak için ancak beyan kapasitesinin yüzde 50'sinde kullanılabilir, yani 1.000 kg kapasiteli bir motora 500 kg yüklenir. PLASA tarafından desteklenen NRAG rehberi üç yaygın yanlışı adıyla sayıyor: ikincil emniyetler kanunen zorunlu değildir, çift fren ikincil emniyete gerek olmadığı anlamına gelmez, yüksek emniyet katsayısı kötü rigging kararlarını telafi etmez.
İki motor mu, dört motor mu? Eşgüdüm ve ikincil emniyet
İki motorla kaldırılan bir truss hattında motorlardan biri boşalırsa geriye kalan nokta, tasarlanmadığı bir açıklığı ve konsolu taşımak zorunda kalır. Mevzuat bu senaryonun organizasyon tarafını düzenliyor. EK-II'nin 3.2.5 inci maddesi, bütün yük kaldırma işlerinin uygun şekilde planlanmasını ve gözetim altında yürütülmesini, bir yük iki veya daha fazla ekipmanla aynı anda kaldırılacaksa operatörler arasında eşgüdümü sağlayacak düzenlemenin yapılmasını ve uygulanmasını istiyor. Pratikte iki yol var. Ya her motorun yanına ikincil emniyet kurulur, ya da yük dört noktaya bölünüp yapı bir noktanın kaybında oluşacak açıklık artışına göre boyutlandırılır. NRAG rehberi ikinci yolun ikincil emniyet ihtiyacını tamamen ortadan kaldırabileceğini söylüyor, ama şartını da koyuyor: yapı bu artışı karşılayacak şekilde tasarlanmış olmalı. İkincil emniyet kuruyorsanız dört kural aynı rehberde yazılı. Boşta durmasın, mümkün olduğunca gergin olsun. Koruduğu birincil askıdan zayıf olmasın. Birincil askı gibi, iyi sapanlama pratiğine uyularak kurulsun. Mümkünse birincil taşıyıcıdan bağımsız bir noktaya bağlansın. Mekânla ilgili bir uyarı daha: bazı salonlar sözleşmesinde ikincil emniyet şartı arıyor, kurulum planını mekânın rigging politikasıyla birlikte okuyun.
Ground support ve açık hava: zemin, rüzgâr ve iskele kuralları
Tavanda asma noktası yoksa yükü yerden taşırsınız ve iş bir anda yapı hesabına döner. EK-II'nin 3.1.1 inci maddesi, yük kaldırmak için tasarlanmış seyyar veya sökülüp takılabilir ekipmanların zemin özellikleri de dikkate alınarak öngörülen bütün kullanım şartlarında sağlam ve kararlı kullanılmasını istiyor. Otopark asfaltı, ahşap sahne platformu ve toprak zemin aynı şey değildir; ayak altına yük dağıtıcı plaka koymak süsleme değil, hesabın parçasıdır. İskele mantığındaki kulelerde çıta daha yüksek. EK-II 4.3.1 inci madde, seçilen iskelenin sağlamlık ve dayanıklılık hesabı mevcut değilse hesap yapılmasını ve bu hesaplar yapılmadan iskelelerin kullanılamayacağını söylüyor. 4.3.2 nci madde kurma, kullanma ve sökme planının inşaat mühendisi, inşaat teknikeri veya yüksek teknikeri tarafından yapılmasını veya yaptırılmasını istiyor. EK-III Tablo 2'de yapı iskelelerinin periyodik kontrol süresi altı ay olarak veriliyor ve dipnotta iskelelerin üzerinde taşıyabileceği azami yükün görünecek şekilde işaretlenmesi şart koşuluyor. Açık havanın kendi maddesi var: EK-II 3.2.7'ye göre hava şartlarının güvenli kullanımı engelleyecek ve çalışanları tehlikeye maruz bırakacak şekilde bozulması halinde, kılavuzsuz yüklerin kaldırılması için tasarlanmış ekipmanların açık havada kullanılması durdurulur. Rüzgâr eşiğini ve durdurma kararını kimin vereceğini kurulum başlamadan yazıya geçirin. Avrupa tarafında bu alanı düzenleyen standart, CEN/TC 433 tarafından hazırlanan ve etkinliklerde truss ile kurulan geçici yapıları, ground support sistemlerini ve kuleleri de kapsamına alan EN 17206.
Teklifte yazılı sorulacaklar
Rigging, teklifin en çok sözlü konuşulan ve en az yazılan kalemidir. Şu on iki satırı yazılı isteyin: truss serisi ve kesit ölçüsü, her hattın açıklığı, üreticinin o seri için yayımladığı yük tablosu, kilogram cinsinden yük listesi (fikstür, LED panel, hoparlör, kablo, branda ayrı ayrı), yükün kaç noktaya bölündüğü ve nokta konumları, motor sayısı ile beyan kapasiteleri, motorların sınıfı ve insan üzerinde çalışma durumu, ikincil emniyet planı, kaldırma aksesuarlarının yük etiketleri, motor ve aksesuarların periyodik kontrol raporu ile Bakanlık kayıt numarası ve kontrol tarihi, mekânın asma noktası kapasitesi ve rigging planı onayı, açık havada rüzgâr eşiği ile durdurma kararını verecek kişinin adı. Bu on iki satır dolduğunda rigging, umut edilen bir kalem olmaktan çıkıp hesaplanmış bir kaleme döner. Tales Event olarak İstanbul merkezliyiz ve Türkiye genelinde bayi toplantısı, lansman, gala gecesi, açılış ve mezuniyet törenlerinde truss, sahne, ses, ışık ve LED ekran kurulumunu tek ekipten yürütüyoruz. Mekânın adını, tavan yüksekliğini ve asmak istediğiniz ekipman listesini yazın; açıklık planı, yük dökümü ve motor sayısıyla dönelim.